خیلی‌ها سال‌ها قطره چشمی می‌چکانند، اما بخش زیادی از قطره روی گونه می‌ریزد یا از راه مجرای اشکی به بینی می‌رود. بدتر از آن، نوک شیشه‌ای که یک بار به مژه یا انگشت خورده، می‌تواند منبع آلودگی چشم باشد. در این مطلب مرحله‌به‌مرحله می‌گوییم قطره را چطور بچکانید و شیشه را چطور سالم نگه دارید.
پیش از چکاندن: دست، لنز و شیشه
طبق راهنمای آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا (AAO)، اول دست‌ها را بشویید، چون انگشتی که آلوده باشد هم به چشم می‌رسد و هم به شیشه. بعد لنز تماسی را درآورید، مگر اینکه چشمپزشکتان صراحتاً گفته باشد با لنز قطره بچکانید. قطره‌های مصنوعی در منابع ما بدون عارضهٔ مشخص روی لنز استفاده شده‌اند، اما این استفاده خارج از برچسب رسمی است و دستور تصمیم‌گیری با پزشک است.
سپس شیشه را خوب تکان دهید (مگر دستور دیگری روی بسته باشد)، درپوش را بردارید و آن را روی سطح تمیز، مثلاً یک دستمال کاغذی تازه، بگذارید. BrightFocus تأکید می‌کند درپوش یکی از منابع فراموش‌شدهٔ آلودگی است.
مراحل چکاندن، گام‌به‌گام
- سر را کمی به عقب خم کنید و به نقطه‌ای روی سقف نگاه کنید. جلوی آینه ایستادن هم کمک می‌کند. اگر گردن‌درد دارید، به پشت دراز بکشید.
- با انگشت اشارهٔ دست غیرغالب، پلک پایین را بکشید تا یک «جیب» ساخته شود.
- نوک شیشه را درست بالای جیب نگه دارید، بدون اینکه به چشم، پلک یا مژه برسد، و آرام فشار دهید تا یک قطره بیفتد.
- چشم را ببندید و پلک نزنید. پلک زدن مثل یک پمپ، اشک و دارو را به مجرا می‌فرستد.
- با اضافهٔ قطره روی گونه مشکلی نیست؛ با دستمال پاکش کنید. دست‌ها را دوباره بشویید.
اگر دستتان می‌لرزد، دست نگه‌دارندهٔ شیشه را به دستی که پلک را می‌کشد تکیه دهید. اگر از باز نگه داشتن چشم می‌ترسید، AAO پیشنهاد می‌کند دراز بکشید، چشم را ببندید و قطره را در گوشهٔ داخلی چشم، کنار بینی، بچکانید؛ بعد چشم را باز کنید و چند بار پلک بزنید تا قطره پخش شود. اگر باز هم نشد، از یکی از اطرافیان کمک بگیرید یا از پزشک دربارهٔ وسایل کمکی بپرسید.
یک قطره کافی است. گنجایش چشم از حجم یک قطره کمتر است و قطرهٔ دوم فقط دارو را هدر می‌دهد و شیشه را زودتر خالی می‌کند. اگر مطمئن نیستید قطره به چشم رسیده، می‌توانید دوباره بچکانید.
فشار روی گوشهٔ چشم: چند دقیقه؟
بعد از چکاندن، با چشم بسته، گوشهٔ داخلی چشم (محل اتصال پلک به بینی) را آرام با انگشت فشار دهید. این کار جلوی تخلیهٔ قطره به بینی را می‌گیرد و طبق BrightFocus مقدار دارویی را که به گلو و بدن می‌رسد کم می‌کند؛ یعنی عوارض سیستمیک کمتر.
در مدت زمان، منابع کاملاً هم‌خوان نیستند. AAO می‌گوید «یک یا دو دقیقه» یا به‌اندازه‌ای که چشم‌پزشک توصیه کرده است. BrightFocus در متن مقاله «۲ دقیقه» را می‌نویسد (در ویدیوی همان صفحه حدود یک دقیقه بسته نگه داشتن چشم آمده). نتیجهٔ عملی: اگر پزشک عدد دیگری نگفته، ۲ دقیقه امن‌ترین انتخاب است.
فاصله بین چند قطره
| موقعیت | توصیه |
|---|---|
| دو قطرهٔ مختلف پشت‌سرهم | ۳ تا ۵ دقیقه (AAO)؛ BrightFocus: ۵ دقیقه، یا دست‌کم ۳ دقیقه اگر عجله دارید |
| ژل یا پمادِ شب | همیشه آخر، حدود ۵ دقیقه بعد از آخرین قطره؛ لایهٔ چرب جلوی نفوذ قطره‌های بعدی را می‌گیرد |
| قطرهٔ دوبار در روز | ایدهآل ۱۲ ساعت فاصله؛ یکی دو ساعت پس‌وپیش مشکلی ندارد |
| قطرهٔ سه‌بار در روز | ایدهآل ۸ ساعت فاصله |
دلیلش ساده است: قطرهٔ اول با قطرهٔ دوم شسته می‌شود. BrightFocus ترتیب قطره‌ها را مهم نمی‌داند، با یک استثنا: پماد آخر. برای بیماران گلوکوم، همان منبع می‌گوید اگر قطره می‌سوزاند، اشک مصنوعی (ترجیحاً بدون مادهٔ نگه‌دارنده) را قبل از آن بچکانید و ۵ دقیقه صبر کنید. این بخش را حتماً با چشم‌پزشک خود هماهنگ کنید.
آلودگی نوک شیشه: اشتباه‌های رایج
AAO صریح می‌گوید لمس نوک شیشه باعث انتقال باکتری از انگشت به شیشه می‌شود و تماس نوک با چشم یا پلک هم می‌تواند به رشد باکتری در قطره بینجامد. منابع ما آمار دقیقی از میزان آلودگی ارائه نمی‌کنند، پس عدد نمی‌دهیم؛ اما قاعده روشن است. اشتباه‌های رایج:
- تکیه دادن نوک شیشه به مژه یا پلک برای «نشانه‌گیری بهتر»
- باز گذاشتن شیشه یا گذاشتن درپوش روی میز و سطح کثیف
- نگه داشتن شیشه در جیب، ماشین یا زیر آفتاب مستقیم
- استفاده از یک شیشه برای چند نفر
اگر نوک شیشه اتفاقی آلوده شد، BrightFocus می‌گوید با دستمال تمیز یا پد الکلی پاکش کنید. و به یاد داشته باشید، این‌ها جای تشخیص نمی‌گیرند؛ اگر چشم‌تان قرمز، دردناک یا چسبناک شد، به چشم‌پزشک مراجعه کنید و قبل از آن چشم را نمالید (مالیدن چشم چقدر خطرناک است؟ آسیب قرنیه و راه‌های ایمن).
اشک مصنوعی «بدون مادهٔ نگه‌دارنده» هم مصون نیست
طبق Review of Optometry، هر اشک مصنوعی چنددوزی باید ماده‌ای ضدمیکروب داشته باشد؛ رایج‌ترینش بنزالکونیوم کلراید (BAK) است، معمولاً با غلظت ۰٫۰۱٪. این ماده در غلظت‌های بالاتر از ۰٫۰۰۵٪ می‌تواند به سلول‌های قرنیه و ملتحمه آسیب بزند. به همین دلیل نوع بدون نگه‌دارنده برای این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود: خشکی چشم متوسط تا شدید، مصرف بیش از چهار بار در روز، بیماران گلوکوم و بعد از جراحی.
اما «بدون نگه‌دارنده» یعنی هیچ سدّ شیمیایی در برابر آلودگی وجود ندارد، مگر اینکه خود بسته‌بندی آن را تأمین کند. دو گزینهٔ اصلی:
- ویال‌های تک‌دوز: هر ویال یک بار مصرف و دور ریخته می‌شود. بیماران مسن ممکن است باز کردن و فشردن آن‌ها را سخت بدانند، هرچند نتایج مطالعات در این مورد یکدست نیست.
- شیشهٔ چنددوزی بدون نگه‌دارنده: این مدل در ۲۰۱۶ تأیید FDA گرفت و نوکش فیلتر یک‌طرفهٔ نفوذپذیر به گاز دارد تا آلودگی وارد نشود. این فیلتر جایگزین بهداشت نیست؛ همان قواعد لمس نکردن نوک اینجا هم برقرار است.
پس هنگام خرید بپرسید: «تک‌دوز است یا چنددوزی؟ مادهٔ نگه‌دارنده دارد؟ بعد از باز کردن تا چند روز قابل استفاده است؟» تاریخ مصرف بعد از بازکردن را روی بسته یا از داروساز بپرسید؛ منابع ما عدد جهانی ندارند. برچسب قیمت هم اهمیت دارد: طبق همان مقاله، بدون نگه‌دارنده گران‌تر است، به‌ویژه برای مصرف زیاد.
یک عادت ساده برای ثبات
BrightFocus پیشنهاد می‌کند چکاندن قطره را به عادتی روزانه، مثل مسواک زدن، گره بزنید یا آلارم گوشی بگذارید. تکنیک خود را به چشم‌پزشک نشان دهید و همهٔ قطره‌ها، حتی بدون نسخه، را به قرار ملاقات ببرید. برای تمرین هم با اشک مصنوعی شروع کنید تا داروی گران هدر نرود.
جمع‌بندی
دست تمیز، لنز بیرون، نوک شیشه دور از هر سطحی، یک قطره، چشم بسته و فشار ملایم گوشهٔ چشم به مدت حدود ۲ دقیقه، و ۳ تا ۵ دقیقه صبر بین قطره‌ها؛ این‌ها تمام ماجراست. اگر هنگام انتخاب عینک یا لنز تماسی در عینک‌سازی دربارهٔ قطرهٔ مناسب هم سؤال دارید، بپرسید، ولی دارو و تشخیص با چشم‌پزشک است. برای دیدن گزینه‌های لنز و پوشش، می‌توانید به صفحهٔ عدسی‌ها و پوشش‌ها سر بزنید.
منابع
این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:
- How to Put in Eye Drops - American Academy of Ophthalmology — aao.org
- Eye drop instillation technique in patients with glaucoma - PMC — pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Master the Maze of Artificial Tears — reviewofoptometry.com
- 10 Tips for Using Glaucoma Eye Drops — brightfocus.org
