خارش چشم که شروع میشود، دست تقریباً خودکار به سمت پلک می‌رود و مالیدن هم در لحظه حس خوبی دارد. اما چشم‌پزشکان هشدار میدهند که این عادت به‌ظاهر بی‌ضرر میتواند به قرنیه، شفاف‌ترین و حساس‌ترین بخش جلوی چشم، آسیب بزند. در ادامه می‌گوییم چرا چشم می‌خارد، مالیدن دقیقاً چه بلایی سرش می‌آورد و چه کارهای ساده‌ای جای آن را می‌گیرند.
توصیهٔ چشم‌پزشکان: نمالید
آکادمی چشمپزشکی آمریکا (AAO) صریح می‌گوید بهتر است چشم‌ها را نمالید و حتی تا حد ممکن به آن‌ها دست نزنید، هرچند این کار بی‌خطر به نظر برسد. این آکادمی سه خطر اصلی را نام می‌برد:
- مالیدن میتواند چشم را خراش دهد (خراشیدگی قرنیه).
- علائم آلرژی را بدتر میکند.
- مالیدن طولانیمدت میتواند قرنیه را آن‌قدر ضعیف کند که به قوز قرنیه (کراتوکونوس) برسد.
دو متخصص دانشگاه ایلینوی شیکاگو، یک چشمپزشک و یک اپتومتریست، در مقاله‌ای در The Conversation همین خطرها را تأیید میکنند و چند مورد دیگر را هم اضافه میکنند. دو منبع در این موضوع با هم اختلافی ندارند.
مالیدن دقیقاً چه آسیب‌هایی می‌زند؟
خراشیدگی قرنیه
خراشیدگی یعنی پارگی لایهٔ نازک سطح قرنیه. مالیدن محکم یا برخورد ناخن با چشم برای این اتفاق کافی است. به گفتهٔ این متخصصان، درد آن بسیار شدید است، معمولاً دید را تار میکند و برای پیشگیری از عفونت به آنتیبیوتیک نیاز دارد. یعنی با خراشیدگی نباید خودتان کاری کنید و باید سراغ پزشک بروید.
قوز قرنیه
جدی‌ترین خطر مرتبط با مالیدن همین است. در قوز قرنیه، قرنیه کم‌کم نازک و نامنظم میشود و به‌جای شکل کروی، شبیه مخروط تیز میشود. نتیجه معمولاً آستیگماتیسم نامنظم و بالا و دید تار است. درمان‌ها به مرحلهٔ بیماری بستگی دارند:
- کراس‌لینکینگ قرنیه: در بسیاری از موارد میتواند پیشرفت بیماری را متوقف کند. این روش رشته‌های کلاژن را به هم پیوند میدهد تا قرنیه محکم‌تر شود.
- لنزهای تخصصی: حتی پس از درمان، بسیاری از بیماران برای بهترین دید به آن‌ها نیاز دارند.
- پیوند قرنیه: در پیشرفته‌ترین موارد، بافت آسیب‌دیده با بافت اهدایی جایگزین میشود.
پارگی رگ سطحی چشم
گاهی مالیدن یک رگ ریز سطح چشم را پاره میکند و چشم یکدفعه خیلی قرمز میشود (خونریزی زیرملتحمه). ترسناک به نظر می‌رسد، ولی در اصل کبودی است. طبق مقاله معمولاً ظرف یک تا دو هفته بدون درمان برطرف میشود و آسیب ماندگاری ندارد.
انتقال عفونت
اگر دست‌هایتان آلوده باشد، مالیدن چشم میتواند ویروس یا باکتری ملتحمهٔ عفونی (قرمزی چشم) را پخش کند. نوع ویروسی بسیار مسری است، به‌خصوص بعد از تماس با فردی که چشمش عفونت دارد. اگر ناچار به لمس چشم هستید، اول دستها را بشویید.
چرا چشم می‌خارد؟
اگر دلیل خارش را درمان کنید، میل به مالیدن هم کم میشود. سه علت شایع این‌هاست:
- آلرژی چشم (ملتحمهٔ آلرژیک): شایع‌ترین علت است و حدود ۵۰ درصد موارد خارش را شامل میشود. آلرژن‌ها به سطح سلول‌ها می‌چسبند و ترشح مواد التهابی را تحریک میکنند. نتیجه میتواند قرمزی، تورم و برجستگی‌های کوچک زیر پلک باشد.
- خشکی چشم یا التهاب لبهٔ پلک (بلفاریت): حس خشکی، سوزش شنی یا احساس جسم خارجی در چشم میدهد.
- خارش پلک‌ها: معمولاً از التهاب پوست پلک (درماتیت) است. پوست پلک بسیار نازک است و در برابر محیط و لنز تماسی زودتر تحریک میشود.
به‌جای مالیدن چه کنیم؟
مقاله این مراحل را به ترتیب پیشنهاد میکند:
- اشک مصنوعی: برای بیشتر علت‌های زیربنایی کمک میکند. می‌توانید آن را در یخچال نگه دارید تا خنک باشد. اشک مصنوعی آلرژن‌ها را هم می‌شوید.
- کمپرس سرد: خارش را کم میکند و میل به مالیدن را پایین می‌آورد.
- دوری از محرک: اگر مشکل گرده است، در خانه بمانید، عینک آفتابی بزنید یا بعد از بیرون رفتن صورتتان را بشویید.
- قطرهٔ ضدحساسیت: اگر مراحل بالا کافی نبود، قطرههای آنتی‌هیستامین، تثبیت‌کنندهٔ ماست‌سل یا ترکیبی از هر دو با نسخه یا بدون نسخه موجودند. انتخاب نوع مناسب را با چشمپزشک یا اپتومتریست مطرح کنید.
- داروی خوراکی ضدحساسیت: اگر عطسه و آبریزش بینی هم دارید، یک قرص ممکن است همهٔ علائم را درمان کند.
- قطرهٔ استروئیدی: برای علائم پایدار ممکن است تجویز شود. این قطره فقط با نسخهٔ پزشک است.
نکتهٔ مهم: از قطرههایی که روی بسته‌شان وعدهٔ «قرمزی را از بین می‌برد» داده شده دوری کنید. به گفتهٔ این متخصصان آرامش موقت میدهند اما عوارض جانبی دارند.
عینک آفتابی و عینک طبی در این میان
در فصل گرده، پوشیدن عینک آفتابی مانعی فیزیکی بین چشم و آلرژن‌ها می‌گذارد و یکی از راه‌هایی است که خود مقاله هم پیشنهاد میکند. اگر مدام چشمتان خارش دارد و دید هم تار شده، فرض را بر نمره نگذارید. ابتدا باید علت را بررسی کنید، چون تاری دید میتواند از خشکی چشم یا تغییر شکل قرنیه هم باشد. معاینهٔ اپتومتریست مشخص میکند مشکل از سطح چشم است یا نیاز به عدسی‌های جدید دارید.
کی باید حتماً پیش پزشک بروید؟
- درد شدید ناگهانی، به‌خصوص بعد از مالیدن یا برخورد ناخن
- تاری دید که با پلک زدن برطرف نمی‌شود
- اشک مصنوعی، کمپرس سرد و قطرهٔ ضدحساسیت بدون نسخه خارش را کم نمی‌کنند
- ترشح یا قرمزی که بعد از تماس با فرد دارای عفونت چشم شروع شده
در چنین مواردی خوددرمانی نکنید و برای تشخیص به متخصص مراجعه کنید.
جمع‌بندی
مالیدن چشم لذتی کوتاه و ریسکی بلندمدت دارد. به‌جای آن، دستها را بشویید، اشک مصنوعی خنک و کمپرس سرد را امتحان کنید، محرک آلرژی را کم کنید و اگر خارش ادامه داشت سراغ معاینه بروید. اگر هنگام انتخاب عینک یا عدسی در «عینک‌سازی» سؤالی دربارهٔ خارش یا تاری دید داشتید، آن را با اپتومتریست در میان بگذارید تا مسیر درست را نشانتان بدهد.
منابع
این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:
- Is It OK to Rub Your Eyes? - American Academy of Ophthalmology — aao.org
- Non-allergic eye rubbing is a major behavioral risk factor for keratoconus - PMC — pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Is rubbing your eyes bad for you? 2 eye specialists explain what’s behind the urge to rub and what to do about it — theconversation.com
