گاهی چشم‌ها کمی درشت‌تر یا «خیره» به نظر می‌رسند، احساس می‌کنید ماسه در چشم دارید، یا عصرها تصویرها دوتا می‌شوند. اگر مشکل تیروئید دارید یا سابقهٔ آن در خانواده هست، این نشانه‌ها را جدی بگیرید: ممکن است بیماری چشمی تیروئید (که به آن چشم گریوز هم می‌گویند) در کار باشد. خبر خوب این است که با تشخیص زود و مراقبت درست، در بیشتر موارد بینایی حفظ میشود.
بیماری چشمی تیروئید دقیقاً چیست؟
این بیماری خودایمنی است. سیستم ایمنی به بافت‌های دور و پشت چشم، یعنی عضلات و چربی حدقه، حمله میکند و باعث التهاب و بزرگ‌شدن آن‌ها میشود. چون حدقه استخوانی است و جا ندارد، کرهٔ چشم به جلو رانده میشود. پیامدش میتواند بسته‌نشدن کامل پلک‌ها، خشکی و آسیب قرنیه، اختلال حرکت عضلات چشم و دوبینی باشد. در موارد شدید، بافت متورم به عصب بینایی فشار می‌آورد.
بیشتر با بیماری گریوز (پرکاری تیروئید) همراه است، اما میتواند با تیروئید طبیعی یا کمکاری هم رخ دهد و گاهی نخستین نشانهٔ گریوز است. مهم‌تر اینکه درمانِ پرکاری تیروئید لزوماً نشانه‌های چشمی را برطرف نمی‌کند؛ این دو، بیماری‌های جدا هستند.
آمارها؛ منابع کاملاً هم‌نظر نیستند
| موضوع | آنچه منابع می‌گویند |
|---|---|
| سهم مبتلایان به گریوز که درگیری چشمی پیدا می‌کنند | تا نیمی (Prevent Blindness)، ۲۵ تا ۵۰ درصد (Yale)، تا ۴۰ درصد (NORD) |
| مدت فاز فعال | یک تا سه سال (Prevent Blindness و Yale)، حدود ۱۲ تا ۲۴ ماه یا بیشتر (NORD) |
| سن شایع شروع | ۳۰ تا ۵۰ سالگی |
| شیوع | ۹۰ تا ۳۰۰ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر (Yale) |
این اختلاف‌ها طبیعی است و به روش مطالعه بستگی دارد؛ نتیجهٔ عملی یکی است: درگیری چشمی در گریوز غیرمعمول نیست. زنان بیشتر مبتلا می‌شوند، اما طبق Yale و NORD در مردان و سالمندان شکل شدیدتر شایع‌تر است.
نشانه‌های اولیه که نباید نادیده بگیرید
- پس‌رفتگی پلک بالا: نگاه «بهت‌زده» یا خیره. NORD می‌گوید بیش از ۹۰ درصد مبتلایان آن را دارند.
- برجستگی چشم و پف پلک‌ها.
- خشکی و احساس شن در چشم، اشک‌ریزی، قرمزی و حساسیت به نور؛ طبق NORD از نشانه‌های زودرس هستند.
- دوبینی یا مشکل در حرکت چشم به برخی جهت‌ها.
- کم‌رنگ دیدن رنگ‌ها یا تاری دید: نشانهٔ هشدار فشار بر عصب بینایی یا آسیب قرنیه.
علائم اغلب در هر دو چشم هست، ولی معمولاً در یکی شدیدتر است. در مبتلایان به گریوز، نشانه‌های چشمی معمولاً ظرف حدود شش ماه از تشخیص شروع میشود، اما ممکن است سال‌ها بعد یا مستقل از پرکاری هم ظاهر شود.
چرا به دو متخصص نیاز دارید؟
چشمپزشک (ترجیحاً با تجربه در بیماری‌های حدقه) حدت بینایی، دید رنگ، میدان بینایی، حرکات چشم، فشار چشم، عصب بینایی و میزان برجستگی را با دستگاه اگزوفتالمومتر می‌سنجد. برای موارد متوسط تا شدید، CT یا MRI حدقه لازم میشود. بررسی ساختار عصب بینایی را می‌توانید در مقالهٔ اسکن OCT چشم چیست؟ آزمایش بی‌درد شبکیه و عصب بینایی بخوانید.
در کنار آن، متخصص غدد آزمایش‌هایی مثل TSH، T4، T3 و آنتی‌بادی‌های مرتبط (TSI یا TRAb) را بررسی و تیروئید را به محدودهٔ طبیعی برمی‌گرداند. NORD تأکید میکند کنترل نبودن عملکرد تیروئید با شدت بیشتر بیماری همراه است. همچنین رادیوید درمانی ممکن است چشم را بدتر کند و بدون همراهی کورتون باید با احتیاط انجام شود. پس تصمیم این درمان را بدون اطلاع از وضعیت چشم نگیرید.
فاز فعال و غیرفعال
بیماری معمولاً ابتدا فاز فعال دارد؛ التهاب بالا می‌رود و علائم بدتر میشود. سپس فاز غیرفعال می‌رسد: التهاب فروکش میکند اما ممکن است برجستگی، جای‌گرفتن اسکار و دوبینی باقی بماند. طبق Yale حدود ۲۰ درصد بیماران به جراحی نیاز پیدا می‌کنند و بیشتر آن‌ها با درمان غیرجراحی کنترل می‌شوند. جراحی (پلک، عضلات چشم یا باز کردن حدقه) معمولاً بعد از پایدار شدن بیماری انجام میشود، مگر وقتی بینایی در خطر باشد. سیگار خطر ابتلا را ۷ تا ۸ برابر میکند، فاز فعال را طولانی‌تر میکند و اثر درمان را کم میکند؛ ترک آن مؤثرترین کار شخصی شماست.
عینک و لوازم کمکی در مراقبت
روان‌کننده‌ها
اشک مصنوعی، ژل و پماد چشمی برای خشکی توصیه میشود، ولی قطرههای «رفع قرمزی» نه. نحوهٔ درست استفاده را در طرز صحیح چکاندن قطره چشمی و جلوگیری از آلودگی شیشه ببینید. اگر پلک‌ها کامل بسته نمی‌شوند، پزشک ممکن است بستن پلک‌ها هنگام خواب را توصیه کند.
عینک آفتابی
حساسیت به نور شایع است و منابع عینک آفتابی را توصیه می‌کنند. هنگام انتخاب عینک آفتابی به محافظت UV و پوشش کافی اطراف چشم توجه کنید؛ چشم برجسته‌تر در برابر باد و گرد و غبار بیشتر در معرض است. فریم‌های حلقوی یا کمی پیچیده‌تر معمولاً بهتر از فریم‌های کوچک محافظت می‌کنند.
منشور برای دوبینی
منابع، عینک منشوری را برای دوبینی ذکر می‌کنند و Yale پوشاندن یک چشم با چشم‌بند را هم یادآور میشود. در عمل، چون زاویهٔ انحراف در فاز فعال تغییر میکند، معمولاً ابتدا منشور موقت (فرزنل) توسط چشمپزشک یا اپتومتریست تجویز میشود و پس از پایدار شدن دوبینی، منشور در عدسی ساییده میشود. این روش را در منابع بالا نمی‌یابید، پس دربارهٔ مناسب بودنش حتماً از پزشک خود بپرسید. هنگام سفارش، نسخهٔ منشور را با واحد و جهت (بالا، پایین، داخل، خارج) دقیق بدهید و عینک پس از ساخت دقیق تنظیم شود.
کی باید زودتر مراجعه کنید؟
- دوبینی تازه یا برجستگی که طی هفته‌ها بیشتر میشود.
- پلک‌هایی که هنگام خواب کامل بسته نمی‌شوند.
- درد، قرمزی شدید یا زخم قرنیه.
- تاری دید، کم‌رنگ شدن رنگ‌ها یا افت بینایی: این‌ها فوری هستند.
جمع‌بندی
اگر چشم‌هایتان تغییر کرده و سابقهٔ تیروئید دارید، هم به چشمپزشک و هم به متخصص غدد مراجعه کنید و سیگار را کنار بگذارید. تا ویزیت، با قطرهٔ روانکننده و عینک آفتابی از چشم محافظت کنید. وقتی نسخهٔ منشور یا عینک جدید گرفتید، می‌توانید برای ساخت و تنظیم دقیق آن به عینک‌سازی مراجعه کنید. به یاد داشته باشید که این مطلب جایگزین معاینه نیست و تشخیص با پزشک است.
منابع
این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:
- Thyroid Eye Disease (TED) - Prevent Blindness — preventblindness.org
- Thyroid Eye Disease (TED) | Fact Sheets | Yale Medicine — yalemedicine.org
- Thyroid Eye Disease | Graves Eye Disease | NORD — rarediseases.org
- An overview of thyroid eye disease - PMC — pmc.ncbi.nlm.nih.gov
