بسیاری از بیماری‌های شبکیه و عصب بینایی تا مدت‌ها هیچ علامتی ندارند و وقتی بیمار متوجه تاری دید می‌شود، بخشی از آسیب شکل گرفته است. اسکن OCT آزمایشی سریع، بدون تماس و بی‌درد است که لایه‌های شبکیه را مثل یک برش عرضی نشان می‌دهد. در این مقاله می‌گوییم این تصویربرداری چیست، چطور انجام می‌شود و چه زمانی بهتر است از چشمپزشک یا بیناییسنج خود درخواستش کنید.
OCT دقیقاً چیست؟
OCT مخفف «توموگرافی انسجام نوری» (Optical Coherence Tomography) است. دستگاه با نور بازتاب‌شده از شبکیه در پشت چشم تصویر می‌سازد. کلینیک کلیولند آن را شبیه سونوگرافی توضیح می‌دهد، با این فرق که به‌جای امواج صوتی از نور نامرئی مادون‌قرمز استفاده می‌شود. نتیجه، تصویر مقطعی و رنگی از لایه‌های شبکیه و عصب بینایی است. طبق منابع، این روش پرتو یونیزان ندارد و چیزی با چشم شما تماس پیدا نمی‌کند.
تفاوتش با عکس معمولی ته چشم این است که عکس معمولی فقط سطح شبکیه را می‌بیند، اما OCT ضخامت و ساختار هر لایه را اندازه می‌گیرد. پزشک می‌تواند اسکن امسال را با اسکن سال‌های قبل مقایسه کند و تغییرات ریز را پیش از آنکه شما حس کنید ببیند.
اسکن چطور انجام می‌شود؟
- روی صندلی مقابل دستگاه می‌نشینید و چانه و پیشانی‌تان را روی تکیه‌گاه می‌گذارید.
- به یک هدف سبز خیره می‌شوید. ممکن است خط قرمزی را ببینید که روی دید شما حرکت میکند.
- دستگاه هر چشم را جداگانه و بدون تماس اسکن میکند. فقط باید چند ثانیه ثابت بمانید و پلک نزنید.
درباره زمان، منابع کمی متفاوت می‌گویند. آکادمی چشمپزشکی آمریکا زمان اسکن را حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه ذکر میکند. کلینیک کلیولند می‌نویسد کل کار «چند دقیقه» است و خود اسکن یک تا دو دقیقه طول میکشد. این اختلاف احتمالاً به دستگاه و نوبت‌دهی مرکز و تعداد اسکن‌های لازم برمی‌گردد. در عمل برای زمان‌بندی، حدود ده دقیقه را در نظر بگیرید.
آمادگی خاصی لازم نیست. فقط اگر قرار است مردمک شما باز شود، بهتر است با همراه بروید.
آیا قطره و گشاد کردن مردمک لازم است؟
طبق آکادمی چشمپزشکی آمریکا، گشاد کردن مردمک ممکن است انجام شود و ممکن است نشود. کلینیک کلیولند هم میگوید پزشک «ممکن است» قطره بزند. یعنی همیشه ضروری نیست و به دستگاه و شرایط چشم بستگی دارد. اگر قطره زده شود، چند ساعت به نور حساس می‌شوید و دیدتان تار می‌شود. بعضی افراد سردرد هم پیدا می‌کنند. این عوارض مربوط به قطره است، نه خود OCT؛ کلینیک کلیولند میگوید برای خود اسکن خطر یا عارضهای گزارش نشده است. برای رعایت بهداشت قطره‌ها، مطلب طرز صحیح چکاندن قطره چشمی و جلوگیری از آلودگی شیشه را ببینید.
OCT چه چیزهایی را نشان می‌دهد؟
| بیماری | آنچه OCT کمک میکند ببینید |
|---|---|
| گلوکوم (آب سیاه) | ضخامت لایه فیبر عصبی و وضعیت عصب بینایی؛ همچنین زاویه تخلیه مایع جلوی چشم |
| دژنراسیون ماکولای وابسته به سن | دروزن‌ها، تحلیل ناحیه‌ای (geographic atrophy) و رگ‌های غیرطبیعی |
| بیماری چشمی دیابت | ورم ماکولا و رتینوپاتی دیابتی |
فهرست کاربردها بلندتر است: سوراخ ماکولا، چین‌خوردگی ماکولا، کشش ویتره‌ای، سروزی مرکزی (central serous)، انسداد رگ‌ها و بعضی موارد پارگی و جداشدگی شبکیه هم در منابع آمده‌اند.
گلوکوم
در گلوکوم، فشار بالا یا آسیب عصب بینایی بدون درد پیش می‌رود. OCT ضخامت لایه فیبر عصبی را اندازه می‌گیرد و پزشک می‌تواند روند را در طول زمان دنبال کند. سایت Optometrists.org اضافه میکند که OCT زاویه تخلیه چشم را هم نشان می‌دهد و در تشخیص گلوکوم زاویه باز، زاویه بسته و باریک شدن زاویه کمک میکند. این اسکن می‌تواند در اتاق تاریک انجام شود.
دژنراسیون ماکولا و بیماری دیابتی چشم
ماکولا مرکز شبکیه و مسئول دید ریز مثل خواندن و تشخیص چهره است. OCT تورم یا مایع زیر آن را نشان می‌دهد و پزشک می‌تواند اثر درمان را با اسکن‌های بعدی بسنجد. برای بیماران دیابتی، آکادمی چشمپزشکی آمریکا میگوید OCT آنژیوگرافی (OCTA) رگ‌های شبکیه را بدون تزریق رنگ و خیلی سریع‌تر از آنژیوگرافی فلورسئین تصویر میکند.
چه زمانی OCT را بخواهید؟
- علائم یا یافته مشکوک: اگر پزشک در معاینه ته چشم چیزی دید یا شما تاری، اعوجاج خطوط یا لکه در دید دارید.
- سابقه خانوادگی یا بیماری زمینه‌ای: گلوکوم در خانواده، دیابت یا خطر مشکلات چشمی مرتبط با سن. کلینیک کلیولند میگوید در این افراد ممکن است OCT به برنامه معاینات منظم اضافه شود.
- سن: Optometrists.org می‌نویسد اگر بالای ۲۵ سال دارید یا در معرض خطر هستید، پزشک ممکن است OCT را در معاینه سالانه توصیه کند. این یک توصیه است، نه یک الزام قطعی، و بقیه منابع چنین سنی را ذکر نکرده‌اند.
- نزدیک‌بینی شدید: شبکیه در این افراد آسیب‌پذیرتر است؛ درباره‌اش در نزدیک‌بینی شدید: خطر کنده شدن شبکیه و علائم هشدار بخوانید. این ارتباط در منابع این مقاله به‌صورت مستقیم نیامده و تصمیم‌گیری با پزشک شماست.
نتیجه معمولاً همان روز و توسط پزشک توضیح داده می‌شود. تصویر سه‌بعدی روی مانیتور هم کمک میکند خودتان بفهمید مشکل کجاست.
محدودیت‌ها و نکات مهم
OCT به عبور نور از چشم وابسته است. اگر قرنیه کدر یا زخمی باشد، آب مروارید متراکم داشته باشید یا خونریزی زیاد در ویتره باشد، کیفیت تصویر پایین می‌آید یا اسکن ممکن است ممکن نشود. OCT هم به‌تنهایی تشخیص نمی‌دهد؛ پزشک تصویر را کنار معاینه و آزمایش‌های دیگر تفسیر میکند. ضمناً قیمتی در منابع ذکر نشده است؛ هزینه و پوشش بیمه را از خود مرکز بپرسید.
و اگر ناگهان دیدتان کم شد، درد چشم تازه یا مداوم پیدا کردید یا شناورها و جرقه‌ها زیاد شدند، منتظر نوبت اسکن نمانید و فوراً مراجعه کنید.
جمع‌بندی
OCT چند دقیقه وقت می‌گیرد، دردی ندارد و می‌تواند مشکلات شبکیه و عصب بینایی را پیش از بروز علامت نشان دهد. در معاینه بعدی بپرسید: «با توجه به سن و سابقه من، OCT لازم است؟» و اگر اسکن کردید، یک نسخه از تصاویر را برای مقایسه سال‌های بعد نگه دارید. هنگام تعویض عینک در عینک‌سازی هم اگر تغییر ناگهانی دید یا اعوجاج خطوط را حس کردید، پیش از سفارش عدسی جدید به پزشک مراجعه کنید.
منابع
این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:
- What Is Optical Coherence Tomography? - American Academy of Ophthalmology — aao.org
- Optical Coherence Tomography (OCT) Eye Test: What It Is — my.clevelandclinic.org
- What Is an OCT Eye Exam? - Optometrists.org — optometrists.org
- Optical Coherence Tomography - EyeWiki — eyewiki.org
