خیلی‌ها صبح با لنز احساس راحتی می‌کنند، اما از بعدازظهر دلشان می‌خواهد زودتر آن را از چشم بیرون بیاورند. این حس شایع است و فقط «عادت نکردن» نیست. پژوهشگران برایش اسم و تعریف دقیق گذاشته‌اند: «ناراحتی ناشی از لنز تماسی». در ادامه می‌بینیم علتها چیست و متخصص بینایی‌سنجی معمولاً چه چیزهایی را یکی‌یکی امتحان میکند.
این ناراحتی دقیقاً چیست و چقدر شایع است؟
کارگروه بین‌المللی TFOS (انجمن فیلم اشکی و سطح چشم) در سال ۲۰۱۳ این مشکل را چنین تعریف کرد: احساس‌های ناخوشایند چشمی، گاهی‌گاهی یا دائمی، که به استفاده از لنز مربوط است و ممکن است با اختلال دید همراه باشد. علتش کاهش سازگاری میان لنز و محیط چشم است و میتواند به کوتاه‌شدن زمان استفاده و در نهایت کنار گذاشتن لنز برسد.
دو نکتهٔ مهم در این تعریف هست. اول اینکه مشکل بعد از دورهٔ عادت‌کردن اولیه پیش می‌آید. دوم اینکه با درآوردن لنز، احساس ناخوشایند برطرف میشود. اگر بعد از درآوردن لنز هم چشم خشک و ناراحت بماند، باید به فکر خشکی چشم زمینه‌ای بود.
بر اساس منابع، تا حدود نیمی از استفاده‌کنندگان لنز درجاتی از این ناراحتی را دارند. درصد ترک لنز در مطالعات مختلف بین ۱۲ تا ۵۱ درصد گزارش شده و ناراحتی مهم‌ترین دلیل آن است. این دامنهٔ وسیع نشان می‌دهد آمارها به روش مطالعه بستگی دارند و عدد قطعی نیستند.
نشانه‌ها: از «حس وجود لنز» تا ترک کامل آن
نشانه‌ها فقط خشکی نیستند. در مقالهٔ Review of Optometry از احساس خراش، آبریزش، تاری دید، سوزش، خارش، حساسیت به نور، خستگی چشم و پلکزدن زیاد نام برده شده است. در یک مطالعه روی کاربران روزانهٔ لنزهای هیدروژلی، احساس خراش در ۵۲ درصد و آبریزش در ۳۰ درصد موارد گزارش شده است.
نویسندگان این مسیر را در پنج مرحله توصیف می‌کنند:
- فرد با نشانه‌هایی مثل حس وجود لنز یا اختلال دید کلنجار می‌رود.
- راه‌حل‌های موقت می‌سازد، مثلاً ساعت استفاده را کم میکند.
- مجموع زمان استفاده کاهش مییابد.
- لنز را موقتاً کنار می‌گذارد.
- در نهایت برای همیشه ترکش میکند.
پیام عملی این است که اگر خودتان را در مرحلهٔ دوم می‌بینید، همین‌جا مراجعه کنید. لازم نیست صبر کنید تا لنز را کنار بگذارید.
پنج گروه علت
ناراحتی لنز معمولاً یک علت ندارد. فهرست زیر خلاصه‌ای از عوامل مطرح‌شده در منابع است:
| گروه | نمونه‌ها |
|---|---|
| جنس و طراحی لنز | ضریب اصطکاک، ضخامت، شکل لبه، دفعات تعویض، آب‌دوستی |
| محلول و مراقبت | ترکیب محلول، شست‌وشو و خیساندن ناکافی |
| فیلم اشکی | ناپایداری اشک، تبخیر زیاد، کیفیت یا کمیت کم اشک، اختلال غدد میبومین |
| محیط | رطوبت کم، جریان هوا، کار طولانی با رایانه یا بازی |
| خصوصیات فرد | جنس، سن، آلرژی فصلی، بیماری‌های زمینه‌ای، برخی داروها |
برخی از این موارد قوی‌تر از بقیه پشتوانهٔ علمی دارند. مثلاً ارتباط تعویض مکرر، ضخامت و لبهٔ لنز با راحتی روشن‌تر است. اما در مورد عواملی مثل رژیم غذایی، الکل، سیگار یا ارتفاع و آلودگی هوا، منابع میگویند باور رایج هست ولی شواهد مستقیم کم است.
جنس لنز و دفعات تعویض
طبق مقالهٔ Review of Optometry، تنها ویژگی جنس لنز که ارتباطش با ناراحتی نشان داده شده، ضریب اصطکاک است. اکسیژن‌رسانی، آب‌دوستی و مدول لنز ارتباط ضعیفی داشته‌اند. در هیدروژل‌های قدیمی، درصد آب بالاتر با ناراحتی بیشتر همراه بوده است، ولی برای لنزهای سیلیکون‌هیدروژل چنین مطالعه‌ای وجود نداشته است. پس «لنز آب‌دار همیشه راحت‌تر است» برداشت درستی نیست.
دربارهٔ فیزیک لنز، لبهٔ نازک و مخروطی تماس کمتری با پلک دارد و راحت‌تر است. لنز ضخیم‌تر بیشتر باعث شکایت میشود. تعویض مکرر هم در بسیاری از مطالعات با راحتی بیشتر همراه بوده، هرچند بهترین فاصلهٔ تعویض را نمی‌توان دقیق تعیین کرد. لنزهای یک‌روزه بخشی از مزیتشان را از حذف محلول و رسوب‌ها دارند.
کارهایی که بیناییسنج ممکن است در تناسب لنز امتحان کند: قوس پایهٔ تنگ‌تر، قطر بزرگ‌تر، تغییر شکل سطح پشتی یا لنز با ضخامت مرکزی کمتر. اینها چیزی نیست که خودتان بدون معاینه تغییر دهید.
محلول و روش مراقبت
محلول‌های لنز ترکیبی از مواد ضدعفونی‌کننده، مرطوب‌کننده، شلات‌کننده، سورفکتانت و بافر هستند. منابع میگویند نمی‌توان یک ماده را مقصر اصلی تفاوت راحتی دانست و شواهد روشنی برای برتری یک فرمول نیست. با این حال، محلول یا مراقبت نادرست میتواند در ناراحتی نقش داشته باشد و گاهی تغییر سیستم مراقبت مفید است.
- مالش، آبکشی و خیساندن کافی را جدی بگیرید.
- محلول‌های حاوی مرطوب‌کننده ممکن است به راحتی کمک کنند.
- سیستم‌های پراکسیدی به‌خاطر شست‌وشوی بهتر و رضایت بیشتر بیماران مطرح می‌شوند، البته باید با نظر بیناییسنج و با رعایت دستور سازنده استفاده شوند.
- اگر راحتی دائمی نیست، گذر به لنز یک‌روزه راه دیگری است.
اشک، محیط و عادت‌های روزانه
در سطح اشک، پایداری کم فیلم اشکی و تبخیر بالا مهم‌ترین رابطه‌ها با ناراحتی لنز را داشته‌اند. بر اساس مرور ۲۰۲۶ دربارهٔ گزارش TFOS DEWS III، استفاده از لنز با کاهش پایداری اشک، افزایش تبخیر، آسیب مکانیکی به سطح چشم و پلکزدن ناقص بیشتر همراه است و یک عامل خطر ثابت برای خشکی چشم شناخته میشود. بنابراین بعضی افراد پیش از لنز هم خشکی چشم دارند و لنز آن را بدتر میکند، و بعضی بعد از شروع لنز دچار آن می‌شوند.
محیط هم اثر دارد. رطوبت کم، جریان هوا و کارهایی که پلکزدن را کم می‌کنند، مثل کار با رایانه یا بازی، می‌توانند ناراحتی ایجاد کنند. اگر عصرها بیشتر اذیت می‌شوید، به ساعت‌های کار با صفحه نمایش، کولر یا بخاری و باد خودرو فکر کنید. یک نکته: با مالیدن چشم مشکل بدتر میشود؛ دربارهٔ آن در مقالهٔ مالیدن چشم چقدر خطرناک است؟ آسیب قرنیه و راه‌های ایمن بخوانید.
چه کنیم؟ نوشتن زمان شروع نشانه‌ها و عادت‌های روز کمک میکند. خود پلکزدن کامل را هم میشود تمرین کرد، که یکی از راهبردهای ذکرشده در منابع است.
راه‌حل‌هایی که بیناییسنج به‌ترتیب امتحان میکند
- شرح حال و معاینه: نوع لنز، محلول، برنامهٔ تعویض، محیط کار، زمان شروع نشانه‌ها و داروهای مصرفی بررسی میشود. بیماری‌های همراه مثل بلفاریت (التهاب لبهٔ پلک)، بیماری‌های خودایمنی و مشکلات اشک ابتدا باید درمان شوند.
- بررسی خود لنز: عیب لنز، ناجوری تناسب و رسوب.
- تغییر برنامهٔ تعویض یا جنس لنز، و در صورت لزوم رفتن به لنز یک‌روزه.
- تغییر سیستم مراقبت.
- اشک مصنوعی و مرطوب‌کننده: در مرور ۲۰۲۶ تأکید شده بسیاری از داروها و فرآورده‌ها مخصوص استفاده همراه لنز ثبت نشدهاند و قطره‌های بدون نگهدارنده ترجیح داده می‌شوند. برای روش درست چکاندن، طرز صحیح چکاندن قطره چشمی و جلوگیری از آلودگی شیشه را ببینید.
- درمان خشکی چشم زمینه‌ای: اگر غدد میبومین مشکل داشته باشند، گزینه‌هایی مثل نور پالسی شدید (IPL)، پاک‌سازی لبهٔ پلک یا پالس حرارتی در منابع مفید توصیف شده‌اند.
مقالهٔ Optometry Times و مقالهٔ Review of Optometry فهرست گزینه‌های دیگر را هم آورده‌اند: اسیدهای چرب ضروری خوراکی، مسدودکردن مجرای اشک (پانکتال پلاگ)، آزیترومایسین خوراکی و روغن گل مغربی. اینها فقط با تجویز پزشک یا متخصص بینایی‌سنجی مطرح هستند. نویسندگان هم یادآوری می‌کنند هر مداخله ممکن است فقط بهبود تدریجی بدهد و گاهی باید چند راه را مرحله‌به‌مرحله با هم ترکیب کرد.
اگر منابع در نظر نیاورند همه چیز را حل کنند، هیچ‌کدام وعدهٔ درمان قطعی نمی‌دهند؛ تأکیدشان بر ارزیابی فردی است.
اختلاف نظرها و نکتهٔ مهم دربارهٔ عینک
یک تفاوت در نگاه منابع هست. تعریف سال ۲۰۱۳ اصرار دارد «خشکی چشم مرتبط با لنز» را فقط برای کسانی به کار ببریم که از قبل خشکی چشم داشته‌اند. اما مرور ۲۰۲۶ بر پایهٔ DEWS III لنز را هم عامل خطر خشکی چشم می‌داند و هم، در شکل لنزهای اسکلرال یا بانداژی، ابزار درمان برخی مشکلات سطح چشم. به زبان ساده، ممکن است لنز علت مشکل باشد و در شرایطی خود راه‌حل.
تا زمان رسیدن به راه‌حل، یک عینک طبی راحت و بروز، هم برای روزهایی که لنز نمی‌زنید و هم برای استراحت چشم، ارزشمند است. نگاهی به فریم عینک طبی بیندازید و فریمی بخواهید که برای ساعت‌های طولانی راحت باشد.
جمع‌بندی
خشکی و خستگی عصرگاهی لنز را عادی فرض نکنید. ساعت شروع ناراحتی، نوع لنز، محلول و برنامهٔ تعویض را یادداشت کنید و با این اطلاعات پیش بیناییسنج بروید. بپرسید: آیا جنس یا برنامهٔ تعویض را عوض کنیم؟ سیستم مراقبت مناسب‌تر کدام است؟ آیا باید خشکی چشم بررسی شود؟ اگر برای خرید عینک طبی یا مشاورهٔ جایگزین به عینک‌سازی مراجعه کنید، می‌توانید همین فهرست را به‌عنوان نقطهٔ شروع گفت‌وگو ببرید.
منابع
این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:
- Examining the symptoms, causes, and treatments of contact lens discomfort | Optometry Times - Clinical News & Expert Optometrist Insights — optometrytimes.com
- The Science of Contact Lens Discomfort — reviewofoptometry.com
- www.tearfilm.org — tearfilm.org
- Research Review:<br> TFOS DEWS III Summary Pertaining to Contact Lenses</br> | Contact Lens Spectrum — clspectrum.com
