لنز اسکلرال چیست؟ راهنمای کامل درمان قوز قرنیه با لنز تماسی

اگر قوز قرنیه (کراتوکونوس) دارید و عینک طبی یا لنزهای نرم معمولی دیگر تصویر واضحی به شما نمی‌دهند، احتمالاً نام «لنز اسکلرال» را از چشم‌پزشک یا اپتومتریست خود شنیده‌اید. این لنز‌ها یکی از مؤثرترین راه‌های غیرجراحی برای بازگرداندن بینایی واضح به قرنیه‌های نامنظم هستند. در این مطلب می‌بینیم لنز اسکلرال دقیقاً چطور کار می‌کند، چه کسانی به آن نیاز دارند و فرآیند تهیه‌ی آن در یک مرکز معتبر چه مراحلی دارد.

لنز اسکلرال چیست و چطور کار می‌کند؟

لنز اسکلرال یک لنز تماسی سخت و نفوذپذیر به گاز (RGP) با قطر بزرگ است که برخلاف لنز‌های معمولی روی خود قرنیه نمی‌نشیند، بلکه از روی کل سطح قرنیه «طاق» می‌زند و روی صلبیه یا همان سفیدی چشم قرار می‌گیرد. طبق تعریف آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا، لنز اسکلرال واقعی قطری بیش از ۱۸ میلی‌متر دارد؛ نسخه‌های کوچک‌تر آن با نام «مینی‌اسکلرال» در قطر ۱۳ تا ۱۷ میلی‌متر و «کورنئواسکلرال» نیز در بازار موجودند. فضای خالی بین پشت لنز و سطح قرنیه با محلول سالین استریل پر می‌شود و مثل یک مخزن مایع دائمی عمل می‌کند که قرنیه را در تمام ساعات استفاده مرطوب نگه می‌دارد. همین ویژگی باعث می‌شود لنز اسکلرال، برخلاف لنز‌های سخت کوچک، مستقیماً با نقاط برجسته و نامنظم قرنیه در قوز قرنیه تماس نداشته باشد و در نتیجه هم راحت‌تر باشد و هم به بافت آسیب‌دیده قرنیه فشار نیاورد.

چرا برای قوز قرنیه توصیه می‌شود؟

در کراتوکونوس، قرنیه به‌جای شکل کروی طبیعی، مخروطی و نامنظم می‌شود و نور را به‌طور پراکنده به شبکیه می‌رساند؛ همین باعث تاری دید، هاله دیدن دور نور و آستیگماتیسم نامنظم می‌شود که با عینک طبی معمولی اصلاح نمی‌شود. چون لنز اسکلرال روی صلبیه می‌نشیند نه روی قرنیه، می‌تواند هر درجه از خمیدگی و نامنظمی قرنیه را بپوشاند و یک سطح نوری کاملاً صاف و یکنواخت جلوی چشم ایجاد کند. مؤسسه ملی چشم آمریکا (NEI) که از بنیاد ملی قوز قرنیه (NKCF) حمایت می‌کند، این بیماری را یکی از شایع‌ترین علل نیاز به لنز‌های تماسی تخصصی معرفی کرده و تأکید دارد که تشخیص زودهنگام با توپوگرافی قرنیه، پیش از انتخاب هر نوع لنزی ضروری است. یک مطالعه در بلژیک که در مقاله آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا اشاره شده، نشان داد از ۵۱ چشم با قوز قرنیه شدید که کاندید پیوند قرنیه بودند، ۴۰ چشم (۷۸ درصد) با استفاده طولانی‌مدت از لنز اسکلرال بدون نیاز به جراحی پیوند مدیریت شدند؛ یعنی نیاز به عمل پیوند قرنیه در این گروه بیش از ۵۰ درصد کاهش یافت.

لنز اسکلرال در برابر لنز‌های معمولی و RGP کوچک

تفاوت اصلی در نحوه‌ی قرارگیری لنز است. لنز‌های نرم معمولی و حتی لنز‌های سخت RGP سنتی مستقیماً روی قرنیه می‌نشینند و در قرنیه نامنظم دائم جابه‌جا می‌شوند یا لبه‌شان به نقطه‌ی برجسته‌ی قوز فشار می‌آورد؛ نتیجه، دید نوسانی و خراش‌های میکروسکوپی است. لنز اسکلرال به‌خاطر تکیه‌گاه بزرگ‌ترش روی صلبیه، پایداری و مرکزگیری بسیار بهتری دارد و چون صلبیه نسبت به قرنیه حساسیت لمسی کمتری دارد، آسایش قابل‌توجهی بیشتری برای کاربر فراهم می‌کند. برای کسانی که آستیگماتیسم منظم و خفیف دارند و قرنیه‌شان سالم است، معمولاً نیازی به این سطح از پیچیدگی نیست و لنز‌های لنز طبی تورییک یا عینک طبی معمولی کافی است؛ لنز اسکلرال گزینه‌ای است که وقتی قرنیه نامنظم شد یا سایر لنز‌ها دیگر جواب نمی‌دهند وارد میدان می‌شود.

نتایج واقعی: چقدر بینایی بهتر می‌شود؟

یک مرور نظام‌مند منتشرشده که پنج مطالعه و ۴۶۳ چشم مبتلا به قوز قرنیه را با پیگیری بین سه ماه تا پنج سال بررسی کرده، نشان می‌دهد میانگین حدت بینایی (logMAR) بیماران از ۰.۵۰ تا ۰.۵۳ پیش از لنز، به ۰.۰۸ تا ۰.۰۹ بعد از استفاده از لنز اسکلرال رسیده است؛ این یعنی جهشی از دیدی نسبتاً مبهم به دیدی نزدیک به نرمال. در یکی از این مطالعات، ۹۰.۹ درصد بیماران به دید ۲۰/۴۰ یا بهتر رسیدند و ۹۴.۵ درصد حداقل دو خط اسنلن بهبود دید داشتند. کیفیت زندگی بیماران هم بر اساس پرسش‌نامه‌های استاندارد NEI-VFQ بهبود محسوسی نشان داد و در یکی از مطالعات ۸۶ درصد بیماران بهبود قابل‌توجه ذهنی در کیفیت زندگی خود گزارش کردند. میانگین ساعات استفاده روزانه‌ی این لنز‌ها هم در دو مطالعه ۱۲ تا ۱۲.۳ ساعت گزارش شده که نشان می‌دهد بیماران آن را به‌عنوان لنز روزانه‌ی کامل به کار می‌برند، نه فقط برای مواقع خاص.

چالش‌ها و نکاتی که باید بدانید

لنز اسکلرال معجزه نیست و همان مرور نظام‌مند چند نکته‌ی مهم را هم روشن کرده است. در یک مطالعه با ۷۶ بیمار، ۷۴ درصد نوعی اختلال بینایی مثل هاله یا درخشش دور نور را گزارش کردند و ۵۸ درصد از تار یا مه‌آلود شدن میدان دید در طول روز شکایت داشتند؛ این پدیده اغلب به‌خاطر تجمع ذرات و بخار در همان مخزن مایع پشت لنز است و گاهی نیاز به درآوردن و شست‌وشوی لنز در وسط روز دارد. بین ۱۰.۴ تا ۶۳ درصد بیماران در مطالعات مختلف در گذاشتن و درآوردن لنز مشکل داشتند، چون این لنز‌ها به‌خاطر قطر بزرگشان کمی سخت‌تر از لنز‌های معمولی وارد چشم می‌شوند. نرخ انصراف از ادامه‌ی استفاده هم بین ۱۰.۴ تا ۲۲ درصد گزارش شده، عمدتاً به دلیل سختی در جاگذاری لنز یا نارضایتی بینایی. نکته‌ی مهم دیگر این‌که در ۱۴.۶ درصد بیماران، با وجود استفاده از لنز اسکلرال، خود بیماری قوز قرنیه پیشرفت کرده است؛ یعنی این لنز روند بیماری را متوقف نمی‌کند، فقط اصلاح بینایی را ممکن می‌سازد و پیگیری منظم با اپتومتریست هنوز لازم است. کیفیت روش‌شناسی بیشتر این مطالعات هم متوسط بوده و کارآزمایی تصادفی‌شده‌ی معتبری در این زمینه هنوز وجود ندارد، پس ارقام را باید با احتیاط و به‌عنوان یک تخمین کلی در نظر گرفت، نه یک قانون قطعی برای همه‌ی بیماران.

فرآیند تناسب (fitting) لنز اسکلرال چگونه است؟

تناسب لنز اسکلرال با یک لنز آماده‌ی قفسه‌ای فرق اساسی دارد و باید توسط اپتومتریست یا چشم‌پزشکی انجام شود که آموزش تخصصی این کار را دیده باشد. معمولاً روند از توپوگرافی و نقشه‌برداری دقیق قرنیه شروع می‌شود، سپس چند لنز آزمایشی با قطر و انحنای مختلف روی چشم امتحان می‌شود تا بهترین فاصله‌ی مایع پشت لنز و بهترین تکیه‌گاه روی صلبیه پیدا شود. این فرآیند معمولاً به چند جلسه‌ی ویزیت نیاز دارد، نه یک بار مراجعه، و بعد از تحویل لنز نهایی هم چند نوبت پیگیری برای بررسی سلامت سطح چشم لازم است. مراکزی که گزینه‌های سفارشی و کامپیوتری‌تر (مثل روش PROSE) ارائه می‌دهند دقت بیشتری دارند اما زمان و هزینه‌ی بیشتری هم می‌طلبند؛ مراکز معمولی‌تر با پارامتر‌های محدودتری کار می‌کنند که برای اکثر بیماران کراتوکونوس کفایت می‌کند. سن هم محدودیت جدی نیست؛ گزارش شده بیماران از ۲ سالگی تا دهه‌های هشتاد و نود زندگی با موفقیت از این لنز‌ها استفاده کرده‌اند، به شرط این‌که خودشان یا یکی از اعضای خانواده توانایی نگهداری و تمیزکاری روزانه‌ی لنز را داشته باشند.

هزینه و نکاتی برای هنگام خرید

هزینه‌ی لنز اسکلرال به‌خاطر پیچیدگی ساخت و نیاز به ویزیت‌های متعدد، معمولاً از لنز‌های نرم معمولی بالاتر است؛ در گزارش‌های بین‌المللی، هزینه‌ی هر چشم برای لنز‌های تجاری معمولی در بازه‌ای وسیع بین حدود هزار تا پنج هزار دلار و برای روش‌های کاملاً سفارشی مثل PROSE بین پنج تا هفت هزار دلار ذکر شده که طبیعتاً بسته به کشور، آزمایشگاه سازنده و تعداد جلسات پیگیری، رقم واقعی متفاوت خواهد بود؛ برای عدد دقیق در ایران حتماً از مرکز اپتومتری خودتان استعلام بگیرید. هنگام مراجعه برای خرید لنز اسکلرال چند سؤال کلیدی بپرسید: مرکز چند مدل و برند لنز اسکلرال برای امتحان در اختیار دارد؟ چند جلسه پیگیری بعد از تحویل لنز رایگان یا در بسته قرار دارد؟ اگر لنز اول احساس راحتی لازم را نداد، امکان تعویض پارامتر وجود دارد یا باید هزینه‌ی جدید پرداخت شود؟ و مهم‌تر از همه، چه کسی آموزش گذاشتن و درآوردن لنز و روش شست‌وشوی صحیح آن را به شما می‌دهد؟ چون همان‌طور که گفته شد بخش زیادی از افرادی که این لنز را کنار می‌گذارند، دلیلشان مشکل در جاگذاری روزانه بوده، نه مشکل بینایی. برای آشنایی با تفاوت لنز‌های روزانه و ماهانه از نظر ریسک عفونت و نگهداری، مطلب لنز روزانه یا ماهانه؟ راهنمای انتخاب بر اساس ریسک عفونت را هم مطالعه کنید، و برای دیدن انواع عدسی‌های تخصصی موجود سری به بخش عدسی‌ها و پوشش‌ها بزنید.

جمع‌بندی

لنز اسکلرال برای بسیاری از بیماران کراتوکونوس، فاصله‌ی میان عینک طبی بی‌فایده و جراحی پیوند قرنیه را پر می‌کند و طبق شواهد موجود، در درصد قابل‌توجهی از موارد شدید حتی نیاز به پیوند را کاملاً منتفی می‌کند. اما موفقیت آن به دقت تناسب اولیه و آموزش درست نگهداری بستگی دارد، نه فقط به خود لنز. اگر علائم قوز قرنیه را دارید یا لنز فعلی‌تان دیگر دید کافی نمی‌دهد، اول یک معاینه‌ی کامل با توپوگرافی قرنیه نزد اپتومتریست یا چشم‌پزشک انجام دهید تا مشخص شود لنز اسکلرال واقعاً گزینه‌ی مناسب شماست یا خیر.

منابع

این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:

• Update on Scleral Lenses - American Academy of Ophthalmology — aao.org
• National Keratoconus Foundation | National Eye Institute — nei.nih.gov
• Long-Term Effectiveness of Scleral Lens Treatment in the Management of Keratoconus: A Systematic Review - PMC — pmc.ncbi.nlm.nih.gov