ناگهان گوشهٔ دید شما سوسو می‌زند، خطوط زیگزاگ می‌بینید یا لکه‌ای کور جلوی نگاهتان باز می‌شود. بیشتر مردم به این حالت «میگرن چشمی» می‌گویند، اما این عبارت دو وضعیت کاملاً متفاوت را در بر می‌گیرد: یکی شایع و معمولاً بی‌خطر، دیگری نادر و جدی‌تر. دانستن تفاوتشان کمک میکند بدانید چه موقع صبر کنید و چه موقع همان روز به چشمپزشک یا اورژانس بروید.
«میگرن چشمی» دقیقاً به چه چیزی می‌گویند؟
«میگرن چشمی» اصطلاحی عامیانه و نامنظم است. به گفتهٔ Healthline، پزشکان قبلاً هر حملهٔ میگرنی همراه با علائم بینایی را این‌طور می‌نامیدند، اما حالا اصطلاح‌های دقیق‌تر را ترجیح می‌دهند. انجمن بین‌المللی سردرد (IHS) هم «میگرن چشمی» را به‌عنوان یک نوع رسمی میگرن نمی‌شناسد. در عمل این نام برای دو چیز به کار می‌رود:
- اورای بینایی (میگرن همراه با اورا): علائم بینایی که از مغز، یعنی قشر بینایی، شروع می‌شود و هر دو چشم را درگیر میکند.
- میگرن شبکیه: حمله‌های تکرارشوندهٔ اختلال بینایی در یک چشم. منشأ آن شبکیه یا پشت چشم است و نادر محسوب می‌شود.
سایت AllAboutVision یک یادآور ساده دارد: «میگرن بینایی» در دید شما رخ می‌دهد و «میگرن چشمی» در خود چشم. به نوشتهٔ همین منبع، حتی بعضی پزشکان غیرمتخصص سردرد این دو را با هم اشتباه می‌گیرند.
اورای بینایی؛ شایع‌ترین حالت
اورا گروهی از علائم است که ممکن است پیش از سردرد میگرنی بیاید. علائم بینایی آن شامل نورهای چشمک‌زن، خطوط زیگزاگ، نقطه‌های روشن، لکه‌های کور (اسکوتوما)، دید مه‌آلود و دید موج‌دار است. اغلب ناگهانی شروع می‌شود، مثل نگاه‌کردن از پشت شیشهٔ ترک‌خورده، و معمولاً در میدان دید جابه‌جا می‌شود.
چون منشأ آن مغز است، حتی با چشم بسته هم ممکن است نورها را ببینید. بیشتر اوراها بین ۵ تا ۶۰ دقیقه طول میکشند و خودبه‌خود تمام می‌شوند. AllAboutVision می‌گوید حدود ۸٪ مردم میگرن همراه با اورا دارند و از هر ۴ نفر مبتلا به میگرن، یک نفر پیش از حمله اورا می‌بیند. Healthline هم می‌نویسد حدود ۹۸ تا ۹۹٪ کسانی که اورا دارند علائم بینایی هم دارند.
اورا همیشه فقط بینایی نیست. طبق AllAboutVision، حدود یک سوم اوراها علائم حسی مثل بی‌حسی و سوزن‌سوزن شدن دارند و حدود یک دهم باعث اختلال در حرف‌زدن می‌شوند. اورا ممکن است بدون سردرد هم بیاید؛ Healthline می‌گوید حدود ۳۸٪ مبتلایان به اورا دست‌کم یک بار اورای بدون سردرد را تجربه میکنند.
میگرن شبکیه؛ نادر و فقط یک چشم
در میگرن شبکیه علائم فقط در یک چشم دیده می‌شود: لکهٔ تار یا کور که ممکن است بزرگ شود، نورهای سوسوزن و گاهی کوری موقت. بر اساس Cleveland Clinic حمله‌ها تقریباً همیشه همان چشم قبلی را درگیر میکنند. دلیل دقیق مشخص نیست؛ یک نظریه کاهش موقت جریان خون شبکیه (احتمالاً اسپاسم رگ) و نظریهٔ دیگر موجی از غیرفعال‌شدن سلول‌های عصبی شبکیه است.
گزارش‌ها دربارهٔ شیوع دقیق قطعی نیستند. AllAboutVision می‌گوید بعضی اطلاعات نشان می‌دهد شاید فقط ۱ نفر از هر ۲۰۰ مبتلا به میگرن دچار آن شود، اما پژوهشگران نمی‌دانند واقعاً چقدر نادر است. Cleveland Clinic هم از کم‌گزارشی سخن می‌گوید.
تفاوت مدت حمله بین منابع
منابع در جزئیات کمی با هم فرق دارند. AllAboutVision اثر بینایی میگرن شبکیه را معمولاً ۵ تا ۶۰ دقیقه می‌داند، در حالی که Cleveland Clinic و Healthline مدت معمول از دست رفتن دید را ۱۰ تا ۲۰ دقیقه ذکر میکنند. Cleveland Clinic همچنین می‌گوید علائم بینایی میگرن شبکیه معمولاً کوتاه‌تر از اورای معمولی است و درد اغلب پشت همان چشم می‌نشیند. نتیجهٔ عملی: «حدود یک ساعت یا کمتر» برای هر دو قاعدهٔ معقولی است.
آزمون ساده: هر چشم را جدا بپوشانید
تفاوت اصلی در «یک چشم یا هر دو» است، و همین را می‌توانید در همان لحظه امتحان کنید. توجه: منابع ما این آزمون را مستقیماً توصیف نکرده‌اند و منطق آن از تفاوت یک‌چشمی و دوچشمی بودن میآید؛ پس جایگزین معاینه نیست.
- اگر اختلال را می‌بینید، یک چشم را کاملاً بپوشانید و با چشم دیگر نگاه کنید.
- همین کار را با چشم مقابل تکرار کنید.
- اگر با هر دو چشم، جداگانه همان نورها یا لکه را می‌بینید، یا با چشم بسته هم نورها هستند، الگو بیشتر به اورای مغزی می‌خورد.
- اگر اختلال فقط با یک چشم باز دیده می‌شود و با پوشاندنش از بین می‌رود، مشکل به آن چشم مربوط است و باید جدی‌تر گرفته شود.
| ویژگی | اورای بینایی | میگرن شبکیه |
|---|---|---|
| منشأ | مغز (قشر بینایی) | شبکیه یا پشت چشم |
| چشم درگیر | هر دو | یک چشم، معمولاً همیشه همان |
| شیوع | شایع | نادر |
| با چشم بسته | ممکن است نور دیده شود | معمولاً اختلال در همان چشم است |
| نگرانی اصلی | معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود | به‌ندرت میتواند کاهش دید دائمی بدهد |
چه زمانی فوری مراجعه کنید؟
AllAboutVision هشدار می‌دهد که تشخیص این وضعیت‌ها به‌تنهایی ممکن است غیرممکن باشد، چون چند اختلال خطرناک علائم مشابه دارند: پارگی یا جداشدگی شبکیه، صرع، سکته و پسودوتومور مغزی. جداشدگی شبکیه بدون درمان فوری میتواند به کاهش دید دائمی برسد. پس در این موارد معطل نکنید:
- اولین بار است که چنین علائمی را تجربه می‌کنید.
- علائم بیش از یک ساعت طول کشید.
- فقط یک چشم درگیر است، به‌ویژه اگر دید کامل برنگشت.
- تغییر ناگهانی دید بدون توضیح، یا الگوی حمله‌های قبلی‌تان عوض شده است.
- ضعف یا فلج یک طرف صورت یا بدن، گفتار نامفهوم، سردرد ناگهانی و شدیدی که مثل قبل‌ها نیست، یا سردرد همراه با گردن‌درد، تب، گیجی، تشنج، بثورات یا دوبینی؛ اینها اورژانس است.
Cleveland Clinic تأکید میکند میگرن چشمی «مینی‌سکته» نیست، ولی سکته میتواند مشکلات بینایی مشابهی بسازد. عوارض نادر میگرن شبکیه هم شامل انسداد شریان یا ورید شبکیه («سکتهٔ چشمی») و خونریزی شبکیه است. اگر قرمزی و درد چشم هم دارید، مقالهٔ یووئیت چیست؟ چشم قرمز دردناک و حساس به نور را جدی بگیرید را ببینید.
محرک‌ها و درمان
محرکهای فهرست‌شده در منابع شبیه میگرن معمولی‌اند: استرس، دخانیات، کم‌آبی بدن، کافئین یا ترک ناگهانی آن، افت قند خون، گرما، ارتفاع، خم‌شدن، ورزش شدید، قرص‌های ضدبارداری هورمونی، فشارخون بالا یا پایین، فشار چشم و نور شدید. Cleveland Clinic می‌نویسد حدود ۵۰٪ مبتلایان به میگرن شبکیه سابقهٔ خانوادگی میگرن دارند.
برای محرک نوری، عینک آفتابی مناسب در نور شدید و تنظیم درست نمرهٔ عینک برای کاهش فشار چشم میتواند بخشی از برنامهٔ پیشگیری باشد؛ جزئیات انتخاب عدسی‌ها و پوشش‌ها را با اپتومتریست در میان بگذارید. هیچ‌کدام درمان میگرن نیست و منابع نیز آن را درمان قطعی معرفی نمی‌کنند.
دربارهٔ درمان: Cleveland Clinic می‌گوید حمله‌های نادر (مثلاً ماهی یک بار) معمولاً درمان نمی‌شوند و برای حمله‌های مکرر، پیشگیری با تغییر سبک زندگی و داروهایی مثل مسدودکننده‌های کانال کلسیم مطرح است. AllAboutVision اشاره میکند داروهای معمول سردرد میگرنی معمولاً در میگرن شبکیه کمک نمی‌کنند و تمرکز روی پیشگیری است، و برای اورای بدون سردرد هم داروی تأییدشدهٔ FDA وجود ندارد. هر دارو یا مکملی را فقط با نظر پزشک شروع یا قطع کنید. تشخیص این وضعیت مستقیم نیست و با حذف سایر علل انجام می‌شود؛ ثبت دفترچهٔ حمله‌ها (زمان، غذا، خواب، استرس) به پزشک کمک میکند.
جمع‌بندی عملی
اگر نورهای زیگزاگ در هر دو چشم دیده می‌شود، کمتر از یک ساعت ادامه دارد و دید کاملاً برمیگردد، احتمالاً اورای بینایی است؛ با این حال بار اول حتماً بررسی شود. اگر فقط یک چشم درگیر است، حمله طولانی شد یا هر نشانهٔ عصبی همراهش بود، همان روز به چشمپزشک یا اورژانس بروید. اگر معاینه نشان داد نمره یا خستگی چشم در محرک‌ها نقش دارد، می‌توانید برای اصلاح نمره و انتخاب عینک به عینک‌سازی مراجعه کنید و از میان فریم عینک طبی موجود، مدل راحت و سبک بردارید. تشخیص با پزشک است، نه با آزمون خانگی.
منابع
این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:
- Ocular Migraine (Retinal Migraine) vs. Migraine Aura — allaboutvision.com
- Ocular Migraine: What It Is, Causes, Symptoms & Treatment — my.clevelandclinic.org
- Ophthalmologic Manifestations of Migraines - EyeWiki — eyewiki.org
- Retinal Migraine vs. Ocular Migraine: Symptoms and Treatment — healthline.com
