کمک‌های اولیه آسیب چشمی: پاشش شیمیایی، جسم خارجی و خراش

آسیب چشمی معمولاً ناگهانی و در جایی پیش می‌آید که کسی منتظرش نیست: هنگام نظافت خانه، کار با ابزار یا یک ضربهٔ ساده. کارهایی که در همان دقیقه‌های اول انجام می‌دهید یا نباید انجام دهید، گاهی بیش از خود آسیب در سرنوشت دید اثر دارد. این مطلب بر پایهٔ راهنماهای اولیهٔ MedlinePlus و مرکز پزشکی Cedars-Sinai نوشته شده و جایگزین معاینهٔ چشم‌پزشک یا اپتومتریست نیست.

پاشش مواد شیمیایی: اول شستشو، بعد هر کار دیگر

هر ماده‌ای که به چشم پاشیده شود، از مایع سفیدکننده تا شوینده و اسید باتری، یک فوریت است. نکتهٔ اصلی این است که برای تماس گرفتن یا جست‌وجوی نام ماده وقت تلف نکنید و بلافاصله شستشو را شروع کنید.

1. چشم را با جریان ملایم آب خنک شیر بشویید.
2. سر را طوری کج کنید که چشم آسیب‌دیده رو به پایین و به سمت بیرون باشد تا آب آلوده به چشم سالم نرود.
3. پلک‌ها را با انگشت از هم باز نگه دارید. MedlinePlus می‌گوید شستشو باید ۱۵ دقیقه ادامه پیدا کند.
4. اگر هر دو چشم آسیب دیده یا ماده روی بدن هم ریخته است، زیر دوش بایستید.
5. اگر لنز تماسی دارید و با شستشو بیرون نیامده، آن را بردارید.
6. بعد از شستشو هم فوری به مرکز درمانی بروید.

Cedars-Sinai مدت‌زمان مشخصی ذکر نمی‌کند و فقط بر شستشوی فوری و مراجعهٔ اورژانسی تأکید دارد. پس عدد ۱۵ دقیقه از منبع اول است. در عمل هم بهتر است زودتر از آن متوقف نشوید.

جسم خارجی: تفاوت ذرهٔ سطحی با جسم فرورفته

این دو حالت را نباید با هم اشتباه گرفت، چون رفتار درست در آن‌ها تقریباً برعکس است.

مژه، ذرهٔ ریز یا ماسه روی سطح چشم

• در نور کافی و بدون فشار دادن به چشم نگاه کنید. از فرد بخواهید بالا، پایین و به دو طرف نگاه کند.
• پلک پایین را آرام پایین بکشید و زیر آن را ببینید.
• طبق Cedars-Sinai می‌توانید پلک بالا را روی پلک پایین بکشید تا مژه‌ها ذره را پاک کنند و اشک آن را بشوید.
• چشم را با آب تمیز، سرم نمکی یا محلول شستشوی چشم بشویید.
• اگر ذره بیرون نیامد، چشم را ببندید و به پزشک مراجعه کنید.

اینجا دو منبع کمی تفاوت دارند. MedlinePlus از لمس ذره با گوشک پنبه‌ای هم نام می‌برد، اما همان منبع می‌گوید روی بخش رنگی چشم هرگز از گوشک پنبه‌ای یا پنس استفاده نشود. توصیهٔ ما برای غیرمتخصص این است که اگر شستشو جواب نداد، سراغ ابزار نروید.

جسم فرورفته در چشم

هر دو منبع یک‌صدا هستند: جسم را درنیاورید. MedlinePlus صریحاً می‌گوید شیء را سر جایش بگذارید. فرد را آرام کنید، چشم آسیب‌دیده را با یک لیوان کاغذی بپوشانید و فوراً کمک پزشکی بگیرید. لیوان باید طوری روی استخوان دور چشم تکیه کند که به خود چشم فشار نیاید. MedlinePlus می‌گوید می‌توان هر دو چشم را شل پانسمان کرد، چون حرکت چشم سالم باعث حرکت چشم آسیب‌دیده هم می‌شود.

خراش و بریدگی

خراش قرنیه معمولاً با درد، اشک‌ریزش، حساسیت به نور و احساس شن در چشم همراه است. این علائم را نباید «احتمالاً خودش خوب می‌شود» فرض کرد.

• روی چشم فشار نیاورید، حتی اگر خونریزی دارد.
• طبق MedlinePlus می‌توانید کمپرس تمیز و خنک را بسیار ملایم روی ناحیه بگذارید تا ورم کمتر شود.
• اگر خون داخل چشم جمع شده، هر دو چشم را با پارچهٔ تمیز بپوشانید.
• Cedars-Sinai هشدار می‌دهد که پماد و دارو روی چشم آسیب‌دیده نگذارید.

اگر روزهای قبل لنز تماسی می‌گذاشتید، خطر عفونت بیشتر است. دربارهٔ این خطر در خواب با لنز تماسی؛ چرا حتی یک شب هم خطرناک است؟ بیشتر نوشته‌ایم. اگر علائم بعد از خراش با لنز شروع شد، لنز را دوباره نگذارید و معاینه شوید.

ضربهٔ کند

توپ، مشت، درِ کمد یا ترقه: ضربه ممکن است ظاهر خارجی ساده‌ای داشته باشد، اما داخل چشم آسیب دیده باشد. MedlinePlus کمپرس خنک و تمیز را بدون فشار دادن به چشم پیشنهاد می‌کند. Cedars-Sinai تأکید دارد که چشم را نشویید و فشار ندهید و یک محافظ، مثلاً لیوان کاغذی چسبیده، تا رسیدن به اورژانس روی چشم بگذارید. مصرف داروهای NSAID مثل ایبوپروفن هم به دلیل افزایش خطر خونریزی توصیه نشده است.

تفاوت دو منبع درباره پوشاندن و کمپرس در حد جزئیات است. هر دو می‌گویند فشار نیاورید و فوراً به پزشک مراجعه کنید.

اشتباهات رایج که وضع را بدتر می‌کنند

• مالیدن چشم: ذره را روی قرنیه می‌کشد و خراش را عمیق‌تر می‌کند.
• درآوردن جسم فرورفته: ممکن است آسیب را بیشتر کند یا خونریزی ایجاد کند.
• پماد، قطره یا داروی خانگی: هر دو منبع از دارو گذاشتن روی چشم آسیب‌دیده پرهیز می‌دهند.
• قطره‌ریزی و آرایش: ذرات لوازم آرایش هم می‌توانند وارد چشم شوند. نکات پیشگیری را در آرایش چشم و لنز یا عینک؛ اشتباهاتی که خطر عفونت را بالا می‌برد بخوانید.
• درآوردن لنز بدون دلیل: MedlinePlus می‌گوید لنز را فقط در شرایط خاص مثل ورم سریع، آسیب شیمیایی یا تأخیر در رسیدن به پزشک بردارید.

چه زمانی مستقیم به اورژانس بروید

طبق MedlinePlus در این موارد معطل نکنید:

• خراش، بریدگی یا نفوذ به کره چشم
• هر نوع تماس با ماده شیمیایی
• چشم قرمز و دردناک
• تهوع یا سردرد همراه با درد چشم
• تغییر بینایی، مثل تاری یا دوبینی
• خونریزی کنترل‌نشدنی

Cedars-Sinai یک نکتهٔ کاربردی هم دارد: اگر احتمال جراحی هست، تا پیش از معاینه چیزی نخورید.

جمع‌بندی

در پاشش شیمیایی، شستشوی طولانی و فوری؛ در جسم فرورفته، دست نزدن؛ و در همهٔ موارد، مالیدن و فشار ممنوع. نشانی نزدیک‌ترین اورژانس چشم را از قبل بدانید و اگر لنز تماسی استفاده می‌کنید، محلول شستشو را در دسترس نگه دارید. پس از هر حادثه، حتی اگر دردتان کم شد، معاینه نزد اپتومتریست یا چشم‌پزشک را جدی بگیرید. اگر هنگام انتخاب عینک محافظ یا خرید از عینک‌سازی دربارهٔ شغل و فعالیت پرخطر خود پرسش دارید، با کارشناس مشورت کنید.

منابع

این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:

• Eye emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia — medlineplus.gov
• First Aid for Eyes — cedars-sinai.org