اگر چشم کودک‌تان گاهی به سمت بینی می‌چرخد یا یکی از چشم‌ها هم‌راستای دیگری نیست، احتمالاً با استرابیسم روبه‌رو هستید. خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، یک عینک درست شروع کاملاً کافی‌ست؛ اما در بعضی موارد عینک فقط بخشی از درمان است. در ادامه می‌بینیم کدام حالت چیست و چه سؤال‌هایی باید از چشمپزشک یا اپتومتریست بپرسید.
استرابیسم دقیقاً چیست؟
استرابیسم یعنی دو چشم هم‌زمان به یک نقطه نگاه نمی‌کنند. بر اساس منابع آکادمی چشمپزشکی آمریکا و انجمن اپتومتری آمریکا، این مشکل از مسیر ماهیچه‌های چشم، اعصابی که به آن‌ها فرمان می‌دهند یا مرکز کنترل حرکات چشم در مغز ناشی میشود. طبق گزارش کلینیک کلیولند، حدود ۴٪ جمعیت آمریکا، یعنی نزدیک ۱۳ میلیون نفر، چشم لوچ دارند.
انواع استرابیسم
نوع‌ها را بر اساس جهت انحراف نام‌گذاری می‌کنند:
- اِزوتروپیا: چشم به سمت بینی می‌رود.
- اگزوتروپیا: چشم به سمت گوش می‌رود.
- هایپرتروپیا: یک چشم بالاتر از دیگری است.
- هایپوتروپیا: یک چشم پایین‌تر قرار می‌گیرد.
انحراف میتواند دائمی یا گاه‌به‌گاه باشد و ممکن است همیشه یک چشم منحرف شود یا چشم‌ها به‌نوبت. کلینیک کلیولند از چند نوع شناخته‌شده نام می‌برد: استرابیسم تطابقی (اِزوتروپیای ناشی از دوربینی اصلاحنشده)، اگزوتروپیای متناوب، و اِزوتروپیای نوزادی که پیش از ۶ ماهگی دیده میشود.
علت‌ها و عوامل خطر
در کودکان، منابع این موارد را فهرست می‌کنند: عیب انکساری اصلاحنشده (به‌ویژه دوربینی)، تولد زودرس، اختلالات عصبی، سندرم داون، آب مروارید یا آسیب چشمی و سابقه خانوادگی. کلینیک کلیولند می‌گوید حدود ۳۰٪ کودکان مبتلا، بستگانی با مشکل مشابه دارند و در سندرم داون نیز رقم ۲۰ تا ۶۰ درصد را ذکر میکند. فلج مغزی، هیدروسفالی و بیماری گریوز هم جزو عوامل خطر هستند.
در بزرگسالان تصویر فرق میکند. به گفتهٔ کلینیک کلیولند، سکتهٔ مغزی شایع‌ترین علت استرابیسم بزرگسالان است. ضربه به سر یا چشم و عود لوچی دوران کودکی هم از علت‌های دیگرند. اگر انحراف ناگهانی و همراه با دوبینی شروع شود، باید فوراً به پزشک مراجعه کنید، چون ممکن است نشانهٔ مشکل عصبی جدی باشد. اگر ضربه‌ای به چشم خورده، کمک‌های اولیه آسیب چشمی: پاشش شیمیایی، جسم خارجی و خراش را هم بخوانید.
چرا نباید «صبر کرد تا خودش درست شود»؟
وقتی چشم‌ها راستا نیستند، مغز دو تصویر متفاوت می‌گیرد. برای جلوگیری از دوبینی، مغز تصویر چشم منحرف را نادیده می‌گیرد. هر دو منبع آکادمی چشمپزشکی و کلینیک کلیولند هشدار می‌دهند که این سرکوب میتواند به تنبلی چشم (آمبلیوپی)، یعنی افت بینایی همان چشم، برسد. در کودک، بینایی هنوز در حال رشد است و به همین دلیل تشخیص زودهنگام اهمیت دارد. نشانه‌هایی مثل کج کردن سر، بستن یک چشم، پلک زدن زیاد یا ضعف درک عمق را جدی بگیرید. انجمن اپتومتری آمریکا به حساسیت به نور شدید و دوبینی هم اشاره میکند.
عینک چه زمانی کافی است؟
در استرابیسم تطابقی، ریشهٔ مشکل دوربینی اصلاحنشده است. چشم دوربین برای دیدن واضح بیش از حد تلاش میکند و این تلاش اضافی چشم را به داخل میکشد. عینک مناسب این تلاش را برمی‌دارد و در بسیاری از موارد میتواند تنها درمان لازم باشد. انجمن اپتومتری آمریکا هم می‌گوید عینک یا لنز تماسی ممکن است تنها درمان باشد، اما هیچ منبعی عدد قطعی «درصد موفقیت» نمی‌دهد و نتیجه برای هر کودک فرق میکند. دربارهٔ سازوکار این وضعیت می‌توانید دوربینی (هایپروپیا) چیست؟ علائم پنهان و انتخاب عینک مناسب را ببینید.
نکتهٔ عملی هنگام خرید: نمرهٔ عینک کودک مبتلا به لوچی باید از معاینهٔ دقیق و معمولاً با قطره برای شل کردن تطابق به دست آمده باشد؛ نمرهٔ حدسی یا کم‌دقت جواب نمی‌دهد. فریم باید دقیقاً روی صورت کودک بنشیند تا مرکز عدسی مقابل مردمک قرار بگیرد، و عدسی ضربه‌گیر و سبک انتخاب شود. برای مقایسهٔ جنس و پوشش عدسی، صفحهٔ عدسی‌ها و پوشش‌ها کمک میکند.
پچ، منشور و درمان‌های غیرجراحی
- پچ یا قطره: برای تقویت چشم ضعیفتر و درمان آمبلیوپی همراه استفاده میشود. آکادمی چشمپزشکی پچ و قطره را برای پایدارتر کردن هم‌راستایی ذکر میکند.
- عدسی منشوری: مسیر نور ورودی را خم میکند تا انحراف یا دوبینی کم شود. انجمن اپتومتری و کلینیک کلیولند آن را ذکر کرده‌اند؛ مقالهٔ آکادمی چشمپزشکی دربارهٔ کودکان از آن حرفی نزده است. این تفاوت نشان می‌دهد منشور بیشتر در موارد خاص، مثلاً دوبینی بزرگسالان، مطرح میشود.
- ورزش چشم یا ویژن تراپی: انجمن اپتومتری از برنامهٔ ساختارمند تمرین‌های بینایی نام می‌برد و کلینیک کلیولند می‌گوید برای برخی انواع، به‌ویژه ضعف همگرایی، مفید است، نه برای همهٔ انواع.
- تزریق بوتاکس: کلینیک کلیولند آن را برای شل کردن ماهیچهٔ بیش‌فعال معرفی میکند.
جراحی چه زمانی مطرح میشود؟
جراحی ماهیچهٔ چشم طول یا محل اتصال ماهیچه‌ها را تغییر می‌دهد تا چشم‌ها هم‌راستا شوند. در کودکان زیر بیهوشی عمومی انجام میشود و به گفتهٔ آکادمی چشمپزشکی بهبودی معمولاً حدود ۲ تا ۳ روز طول میکشد. کلینیک کلیولند می‌گوید بخیه‌ها جذب‌شدنی‌اند و در بزرگسالان گاهی جراحی تنظیم‌پذیر انجام میشود که موقعیت چشم بعد از عمل قابل اصلاح است. انجمن اپتومتری اشاره میکند جراحی اغلب با ویژن تراپی ترکیب میشود. معمولاً زمانی سراغ جراحی می‌روند که عینک و درمان‌های دیگر انحراف را کامل اصلاح نکرده باشند. تصمیم نهایی با چشمپزشک است.
جراحی یا عینک جای هم را نمی‌گیرند؛ بعد از عمل هم ممکن است به عینک نیاز داشته باشید.
چه چیزهایی را باید بپرسید؟
- انحراف از کدام نوع است و آیا دوربینی در آن نقش دارد؟
- آیا نشانهٔ آمبلیوپی دیده میشود و پچ لازم است؟
- نمرهٔ عینک هر چند ماه باید بازبینی شود؟
- اگر دوبینی هست، منشور میتواند کمک کند؟
- معیار رفتن به سراغ جراحی چیست؟
اگر کودک یا بزرگسالی با لوچی در معرض نور شدید ناراحت میشود، عینک آفتابی مناسب هم میتواند راحتی روزمره را بهتر کند.
جمع‌بندی
لوچی را نباید به حساب «بزرگ که شد خوب میشود» گذاشت. معاینهٔ زودهنگام، عینک با نمرهٔ دقیق و پیگیری منظم، مهم‌ترین گام‌ها هستند و در صورت نیاز پچ، منشور یا جراحی به آن اضافه میشود. برای ساخت عینک بعد از نسخهٔ پزشک، می‌توانید به عینک‌سازی سر بزنید و فریم و عدسی مناسب را با مشاوره انتخاب کنید.
منابع
این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:
- Strabismus in Children - American Academy of Ophthalmology — aao.org
- Strabismus (crossed eyes) | AOA — aoa.org
- Strabismus (Eye Misalignment): Symptoms, Causes & Treatment — my.clevelandclinic.org
