خیلی از ما حداقل یک بار این تجربه را داشته‌ایم: خستگی شب، خوابی که ناخواسته سراغمان می‌آید و صبح که بیدار می‌شویم، لنز هنوز در چشم است. این اتفاق آنقدر معمول شده که خیلی‌ها آن را بیخطر می‌دانند؛ اما شواهد پزشکی می‌گوید دقیقاً همین «یک بار» میتواند به عفونتی بینجامد که بینایی را برای همیشه تحت تأثیر قرار دهد.
چرا قرنیه در خواب به اکسیژن مستقیم نیاز دارد؟
قرنیه رگ خونی ندارد و اکسیژن مورد نیازش را مستقیماً از هوای اطراف می‌گیرد. وقتی لنز روی چشم است، این اکسیژنرسانی تا حدی محدود میشود؛ وقتی پلک‌ها هم در خواب بسته‌اند، میزان اکسیژن موجود در فضای زیر پلک به‌طور طبیعی و به‌شدت افت میکند. نتیجه، ترکیبی از دو محدودیت هم‌زمان است: پلک بسته و لنزی که مانع عبور هوا میشود. در این شرایط سلول‌های سطحی قرنیه ضعیف‌تر می‌شوند، مقاومتشان در برابر میکروب کم میشود و محیط برای رشد باکتری و تک‌یاخته‌هایی مثل آکانتامبا مساعدتر می‌گردد.
عدد واقعی ماجرا: خواب با لنز ریسک عفونت را چند برابر میکند؟
مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC) در گزارشی که بر اساس شش مورد واقعی عفونت قرنیه تهیه شده، تأکید میکند که خوابیدن با لنز تماسی خطر عفونت‌های وابسته به لنز را شش تا هشت برابر افزایش می‌دهد. جالب اینجاست که طبق همین گزارش، حدود یکسوم از کاربران لنز، دستکم گاهی با لنز می‌خوابند یا چرت میزنند؛ در حالی‌که اغلب لنزهایی که استفاده می‌کنند اصلاً برای خواب تأیید نشده‌اند. یک مطالعهٔ مورد-شاهدی دیگر در بیمارستان دانشگاهی ساوتهمپتون انگلستان (با بررسی ۳۷ بیمار مبتلا به کراتیت میکروبی در مقابل ۴۱ فرد شاهد) نشان داد خواب با لنز ریسک را بیش از سه برابر بالا می‌برد؛ در همان پژوهش، دوش گرفتن روزانه با لنز حتی خطرناک‌تر بود و ریسک را بیش از هفت برابر افزایش می‌داد، چون آب شیر میتواند انگل آکانتامبا را وارد چشم کند.
| رفتار پرخطر | افزایش ریسک کراتیت میکروبی |
|---|---|
| خواب یا چرت با لنز (گزارش CDC) | ۶ تا ۸ برابر |
| خواب با لنز (مطالعهٔ ساوتهمپتون) | بیش از ۳ برابر |
| دوش گرفتن روزانه با لنز | بیش از ۷ برابر |
لنزهای «مخصوص خواب شبانه» هم کاملاً بیخطر نیستند
ممکن است بپرسید پس لنزهای extended wear که تأییدیهٔ خواب شبانه دارند چطور؟ آکادمی چشمپزشکی آمریکا (AAO) در بیانیهٔ بالینی خود دربارهٔ این لنزها روشن می‌گوید که خواب شبانه با لنز -صرفنظر از نوع لنز- مهمترین عامل خطر برای کراتیت میکروبی باقی می‌ماند. حتی لنزهای سیلیکونهیدروژلی با نفوذپذیری اکسیژن بسیار بالا که برای ۳۰ شب پیاپی تأیید شدهاند، ریسکی معادل حدود شش شب استفاده از لنزهای هیدروژلی معمولی دارند؛ یعنی اکسیژن بیشتر، خطر را کم میکند اما به صفر نمی‌رساند. به همین دلیل حتی برای این لنزها هم توصیه میشود دستکم هفتهای یکبار لنز درآورده و به‌طور کامل شست‌وشو و ضدعفونی شود. اگر برای انتخاب عدسی‌ها و پوشش‌ها مردد هستید، همین نکته را حتماً از کارشناس بپرسید: آیا لنز پیشنهادی اصلاً برای خواب تأیید شده یا نه.
شش پروندهٔ واقعی که این خطر را ملموس می‌کنند
گزارش CDC شش بیمار ۱۷ تا ۵۹ ساله را توصیف میکند که همگی دقیقاً به‌خاطر خواب یا چرت با لنز دچار عفونت قرنیه شدند:
- مردی ۳۴ ساله که سه تا چهار شب در هفته با لنز می‌خوابید، به عفونت آکانتامبا مبتلا شد که شش ماه درمان نیاز داشت و بینایی‌اش نهایتاً به ۲۰/۴۰ رسید.
- مردی ۵۹ ساله که طی یک سفر دو روزه لنز را شب‌ها درنیاورد، دچار پارگی قرنیه بر اثر عفونت باکتریایی شد و به پیوند قرنیهٔ اورژانسی نیاز پیدا کرد.
- مردی ۵۷ ساله که دو هفته پیاپی لنز را بدون درآوردن استفاده کرده بود، دچار کراتیت باکتریایی دوطرفه شد؛ یک چشمش پیوند قرنیه نیاز داشت و چشم دیگرش با جای زخم روی ۲۰/۴۰ باقی ماند.
- دختری ۱۷ ساله که لنز تزئینی بدون نسخه و بدون مجوز پزشکی خریده و با آن خوابیده بود، به عفونت سودوموناس مبتلا شد و بینایی‌اش با وجود بهبود، با جای زخم روی ۲۰/۱۰۰ ماند.
نکتهٔ مشترک همهٔ این موارد ساده است: هیچ‌کدام از این افراد فکر نمی‌کردند «همین یک بار» به این شکل تمام شود.
اگر تصادفاً با لنز خوابیدید، همین الان چه کار کنید؟
- به محض بیدار شدن لنز را درنیاورید اگر چشم خشک و لنز چسبیده احساس میشود؛ چند قطره سرم فیزیولوژیک یا قطرهٔ مخصوص لنز بزنید تا لنز کمی لیز بخورد، بعد با دست تمیز و ناخن کوتاه بهآرامی خارجش کنید.
- لنز روزانه را دور بیندازید؛ لنز ماهانه یا فصلی را هم دیگر همان روز استفاده نکنید و بگذارید چشم حداقل یک روز کامل بدون لنز استراحت کند.
- اگر قرمزی، درد، حساسیت به نور، تاری دید یا احساس جسم خارجی دارید، به‌جای صبر کردن، همان روز به چشمپزشک یا اپتومتریست مراجعه کنید؛ کراتیت میکروبی میتواند طی چند ساعت پیشروی کند.
- تا قبل از معاینه از دست‌مالی چشم، استفادهٔ دوبارهٔ از همان لنز و همچنین آرایش چشم خودداری کنید؛ بسیاری از اشتباهات رایج در این زمینه شبیه همان مواردی است که باعث عفونت در کنار آرایش چشم هم میشود.
چطور واقعاً این خطر را کم کنیم؟
بهترین راه، پیشگیری از اصل ماجراست نه مدیریت بعد از آن. اگر می‌دانید گاهی از فرط خستگی لنز را یادتان می‌رود، لنز روزانه بخرید تا حداکثر خطر یک نوبت بیهوده مصرف شدن لنز باشد، نه عفونت انباشته از چند روز استفادهٔ پیاپی. هنگام خرید حتماً دربارهٔ میزان نفوذپذیری اکسیژن (Dk/t) لنز و اینکه آیا اصلاً برای خواب تأیید شده یا نه سؤال کنید؛ این عدد را هر برند روی بستهٔ محصول یا در مشاوره اعلام میکند. تا وقتی فناوری لنزهای هوشمند که می‌توانند وضعیت چشم را لحظه‌به‌لحظه پایش کنند به بازار عادی نرسیده، ساده‌ترین ابزار هشدار همان قاعدهٔ قدیمی است: لنز را شب درآورید، مگر پزشک صریحاً extended wear را برایتان تجویز کرده باشد.
در نهایت، هیچ لنزی -even گرانترین و پراکسیژن‌ترین نوع- جایگزین خواب بدون لنز نمیشود. اگر دربارهٔ نوع لنز، زمان تعویض یا علائم هشداردهنده مطمئن نیستید، در عینک‌سازی می‌توانید قبل از خرید با کارشناسان مشورت کنید تا لنزی متناسب با سبک زندگی و ریسک‌پذیری‌تان انتخاب شود، نه فقط بر اساس قیمت.
منابع
این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:
- Corneal Infections Associated with Sleeping in Contact Lenses — Six Cases, United States, 2016–2018 - PMC — pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- www.aao.org — aao.org
- 2 factors that increase risk of microbial keratitis in contact lens wearers | Optometry Times - Clinical News & Expert Optometrist Insights — optometrytimes.com
- pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
