راهنمای خواندن نسخهٔ عینک: SPH، CYL، AXIS و PD یعنی چه؟

وقتی از مطب چشم‌پزشک یا اپتومتریست بیرون می‌آیید، یک برگهٔ کوچک پر از حروف و عدد در دست دارید که قرار است تعیین کند عینک بعدی‌تان چقدر واضح می‌بیند. خیلی از مشتری‌ها همین برگه را بدون فهمیدنش تحویل فروشنده می‌دهند و بعد نمی‌دانند عدسی‌شان درست ساخته شده یا نه. اگر بدانید SPH، CYL، AXIS، ADD و PD دقیقاً چه می‌گویند، هم بهتر سفارش می‌دهید و هم زودتر متوجه می‌شوید عددی جا افتاده یا اشتباه تایپ شده است.

ساختار کلی نسخه: OD، OS و OU چه هستند؟

در بالای هر نسخه دو ردیف می‌بینید که با OD و OS مشخص شده‌اند؛ اینها مخفف لاتین oculus dexter (چشم راست) و oculus sinister (چشم چپ) هستند. بعضی چشم‌پزشک‌ها امروزه به‌جای این دو، از RE (چشم راست) و LE (چشم چپ) استفاده می‌کنند که همان معنا را دارند. اگر عددی زیر OU نوشته شده باشد، یعنی آن مقدار برای هر دو چشم یکسان است. نکتهٔ مهم: چشم راست شما (OD) در برگه همیشه ردیف بالاتر است، چون نسخه از دید معاینه‌گر روبه‌روی شما نوشته می‌شود نه از دید خودتان؛ همین جابه‌جایی ساده گاهی باعث سردرگمی می‌شود.

SPH یعنی چه و علامت مثبت و منفی چه فرقی دارد؟

SPH مخفف Sphere است و قدرت اصلی عدسی برای اصلاح نزدیک‌بینی یا دوربینی را نشان می‌دهد، با واحد دیوپتر. عدد منفی (مثلاً ۲.۵۰-) یعنی نزدیک‌بین هستید و برای دیدن اجسام دور به اصلاح نیاز دارید؛ عدد مثبت (مثلاً ۱.۷۵+) یعنی دوربین هستید و در دید نزدیک مشکل دارید. هرچه عدد از صفر دورتر باشد، عینک قوی‌تر است. یک تقسیم‌بندی تقریبی که هنگام خرید کمک می‌کند:

شدت	محدودهٔ SPH
خفیف	۰.۲۵± تا ۲.۰۰±
متوسط	۲.۲۵± تا ۵.۰۰±
شدید	بیشتر از ۵.۰۰±

در شماره‌های شدید، جنس و ضخامت عدسی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ برای همین بهتر است پیش از انتخاب قاب، دربارهٔ عدسی‌ها و پوشش‌ها با فروشنده مشورت کنید تا عدسی نازک‌تر و سبک‌تری متناسب با نمرهٔ بالا پیشنهاد بدهد.

CYL و AXIS: وقتی آستیگماتیسم دارید

اگر قرنیهٔ چشم به‌جای گرد بودن، شکلی بیضی یا شبیه توپ راگبی داشته باشد، آستیگماتیسم دارید و نسخه‌تان دو ستون اضافه می‌گیرد: CYL (Cylinder) و AXIS. عدد CYL میزان انحنای اضافه‌ای را که باید اصلاح شود نشان می‌دهد و مثل SPH می‌تواند مثبت یا منفی باشد؛ اگر خانهٔ CYL خالی یا نوشته‌شده «SPH» باشد، یعنی آستیگماتیسم قابل‌توجهی ندارید. AXIS عددی بین ۱ تا ۱۸۰ درجه است و مشخص می‌کند محور نامنظمی قرنیه در کدام جهت قرار دارد؛ این عدد واحد دیوپتر ندارد و صرفاً جهت را نشان می‌دهد، پس هیچ‌وقت به‌تنهایی معنای «قوی یا ضعیف» ندارد. نکتهٔ کاربردی: CYL و AXIS همیشه با هم می‌آیند؛ اگر یکی نوشته شده و دیگری خالی باشد، نسخه ناقص است و باید از مطب پیگیری کنید.

اگر آستیگماتیسم شما بالا و نامنظم است یا در معاینه از واژه‌هایی مثل قوز قرنیه (کراتوکونوس) شنیده‌اید، ارزش دارد پیش از سفارش عینک، دربارهٔ لنز اسکلرال چیست؟ راهنمای کامل درمان قوز قرنیه با لنز تماسی هم بخوانید، چون در این موارد گاهی لنز تماسی نتیجهٔ بینایی بهتری نسبت به عینک می‌دهد. برای آستیگماتیسم معمولی هم اگر بخواهید گاهی به‌جای عینک از لنز استفاده کنید، مطلب لنز طبی تورییک چیست؟ راهنمای کامل انتخاب لنز برای آستیگماتیسم توضیح می‌دهد نسخهٔ لنز تورییک با نسخهٔ عینک یکی نیست و باید جداگانه گرفته شود.

ADD: عددی که فقط برای عینک مطالعه و پروگرسیو لازم است

اگر بالای ۴۰ سال دارید و اپتومتریست ستون ADD را هم پر کرده، این عدد قدرت اضافهٔ لازم برای دید نزدیک (مطالعه) را نشان می‌دهد؛ همیشه مثبت است و معمولاً بین ۰.۷۵+ تا ۳.۰۰+ متغیر است، و در بیشتر افراد برای هر دو چشم یکسان نوشته می‌شود. این عدد به SPH اضافه می‌شود تا قدرت نهایی قسمت پایین عدسی‌های دوکانونی یا پروگرسیو به دست بیاید. اگر ADD دارید، حتماً به فروشنده بگویید عینک برای «دوکانونی»، «پروگرسیو» یا «فقط مطالعه» است، چون ساخت عدسی و قیمت آن بر همین اساس فرق می‌کند.

PD یا فاصلهٔ مردمک‌ها: عددی که در نسخه نمی‌آید ولی حیاتی است

PD مخفف Pupillary Distance و فاصلهٔ بین مرکز دو مردمک به میلی‌متر است. خیلی از نسخه‌های ایرانی این عدد را ندارند، چون اندازه‌گیری آن معمولاً وظیفهٔ عینک‌فروشی است نه مطب چشم‌پزشکی؛ پس نبودنش در برگه طبیعی است و نگران‌کننده نیست. میانگین‌های تقریبی این‌طور است: نوزادان حدود ۴۰ میلی‌متر، کودکان ۵ تا ۹ سال حدود ۵۵ میلی‌متر، نوجوانان ۱۰ تا ۱۹ سال حدود ۶۰ میلی‌متر و بزرگسالان معمولاً بین ۶۰ تا ۶۵ میلی‌متر. PD می‌تواند یک عدد واحد (مثلاً ۶۴) یا دو عدد جدا برای هر چشم نسبت به بینی (مثلاً ۳۲ و ۳۲) باشد؛ حالت دوم برای نمره‌های بالا، عدسی پروگرسیو یا وقتی دو چشم راستا نیستند دقیق‌تر است. اگر PD اشتباه ثبت شود، مرکز نوری عدسی درست روی مردمک نمی‌افتد و نتیجه‌اش سردرد، خستگی چشم و گاهی دوبینی خفیف است، به‌خصوص در نمره‌های بالا و عدسی‌های آستیگمات.

اگر عینک شما تازه ساخته شده و بعد از چند روز هنوز سردرد یا سرگیجهٔ خفیف دارید، اول از همه از فروشنده بخواهید PD را دوباره چک کند؛ این یکی از رایج‌ترین علت‌های شکایت از عینک‌های تازه است.

چرا نسخهٔ عینک با نسخهٔ لنز تماسی فرق دارد؟

اگر قبلاً لنز طبی زده‌اید و فکر می‌کنید همان اعداد را می‌توانید برای عینک هم استفاده کنید، این اشتباه رایجی است. لنز مستقیم روی چشم می‌نشیند اما عدسی عینک حدود ۱۲ میلی‌متر از چشم فاصله دارد؛ همین فاصلهٔ کوچک باعث می‌شود قدرت مؤثر عدسی تغییر کند، به‌خصوص در نمره‌های بالا. برای همین نسخهٔ لنز باید جداگانه و با معاینهٔ فیت (fitting) مخصوص لنز گرفته شود، نه از روی نسخهٔ عینک. اگر هنوز بین لنز روزانه و ماهانه مردد هستید، مطلب لنز روزانه یا ماهانه؟ راهنمای انتخاب بر اساس ریسک عفونت به انتخاب درست کمک می‌کند.

چه زمانی باید به نسخه شک کنید؟

• اگر CYL نوشته شده ولی AXIS خالی است (یا برعکس)، نسخه ناقص است و باید از مطب پیگیری شود.
• اگر SPH خیلی بالاتر از نمرهٔ قبلی‌تان است (مثلاً جهش از ۱.۵- به ۴- در یک سال) بدون توضیح، از چشم‌پزشک دلیلش را بپرسید.
• اگر ADD دارید ولی سنتان زیر ۳۵ سال است، این غیرمعمول است و ارزش پیگیری دارد.
• تاریخ اعتبار نسخه معمولاً یک تا دو سال است؛ نسخهٔ قدیمی‌تر را برای سفارش عدسی جدید استفاده نکنید.

هیچ‌کدام از این نکات جای معاینهٔ دوبارهٔ اپتومتریست یا چشم‌پزشک را نمی‌گیرد؛ اگر عددی عجیب به نظر می‌رسد یا بعد از تعویض عینک همچنان تار می‌بینید، بهترین کار مراجعهٔ دوباره برای معاینه است، نه حدس زدن.

جمع‌بندی: چه چیزی را هنگام سفارش عینک آماده داشته باشید

پیش از رفتن به عینک‌فروشی، نسخهٔ کامل با هر ستون لازم (SPH، CYL، AXIS و در صورت نیاز ADD) و در صورت امکان PD را همراه داشته باشید. اگر PD روی برگه نیست، بخواهید همان‌جا با پوپیلومتر اندازه‌گیری شود. بسته به نمره و بودجه، دربارهٔ جنس عدسی و پوشش‌های ضدخش و ضدانعکاس و همچنین فریم عینک طبی مناسب شکل صورت و وزن عدسی مشورت کنید تا هم دید دقیق داشته باشید و هم عینک راحت روی صورت بنشیند.

منابع

این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:

• How to Read an Eyeglasses Prescription - American Academy of Ophthalmology — aao.org
• Eye Prescriptions (Meaning of SPH, CYL, AXIS) — visioncenter.org
• What Is Pupillary Distance (PD) & How To Measure It — allaboutvision.com