آلودگی هوا و چشم: خشکی، سوزش و راه‌های محافظت با عینک

اگر این روزها بعد از چند ساعت رانندگی یا پیاده‌روی در تهران، اصفهان یا اهواز چشم‌هایتان می‌سوزد، قرمز می‌شود و احساس شن‌ریزه‌ای زیر پلک دارید، تنها شما نیستید. ذرات معلق ریز هوا، همان PM2.5 و PM10، مستقیم روی سطح چشم می‌نشینند و لایهٔ اشکی را بی‌ثبات می‌کنند؛ تحقیقات چشم‌پزشکی همین رابطه را با عدد و رقم نشان داده‌اند و خوشبختانه بخش زیادی از این آسیب را می‌شود با یک عینک آفتابی مناسب و چند عادت ساده کم کرد.

چرا هوای آلوده چشم را می‌سوزاند؟

سطح چشم با یک لایهٔ اشکی سه‌قسمتی (چربی، آبی، موکوسی) پوشیده شده که هم شفافیت دید را حفظ می‌کند و هم سد دفاعی در برابر گرد و غبار و میکروب است. وقتی ذرات ریز آلودگی مثل PM2.5 روی این لایه می‌نشینند، هم لایهٔ چربی روی سطح اشک را به هم می‌زنند و هم باعث تبخیر سریع‌تر آب اشک می‌شوند؛ نتیجه‌اش بی‌ثباتی فیلم اشکی، خشکی و التهاب سطح چشم است. گازهای دیگر مثل ازن و اکسیدهای نیتروژن هم با تحریک مستقیم و ایجاد استرس اکسیداتیو در سلول‌های قرنیه و ملتحمه همین چرخهٔ التهاب را تشدید می‌کنند.

آنچه پژوهش‌ها دربارهٔ آلودگی هوا و خشکی چشم نشان می‌دهند

در یک بررسی روی داده‌های ملی کرهٔ جنوبی بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰ روی نزدیک به ۱۴هزار نفر (۵٬۹۸۹ مرد و ۷٬۹۹۱ زن)، شیوع خشکی چشم بالینی ۱۵.۹ درصد گزارش شد و در زنان به‌طور محسوسی بالاتر از مردان بود. نکتهٔ کلیدی این پژوهش این بود که پژوهشگران به‌جای بررسی تک‌تک آلاینده‌ها، یک «شاخص تجمعی» از دی‌اکسید گوگرد، دی‌اکسید نیتروژن، PM2.5 و PM10 ساختند و نشان دادند هرچه تعداد روزهایی از سال که این شاخص از یک آستانهٔ مشخص عبور می‌کند بیشتر باشد، شیوع خشکی چشم هم بالاتر می‌رود؛ یعنی تکرار و تجمع روزهای آلوده در طول سال، حتی مهم‌تر از شدت یک روز خاص است.

در مقابل، پژوهش دیگری که رابطهٔ آلرژی چشمی و خشکی چشم را با عوامل اقلیمی بررسی کرده، رابطهٔ معنی‌دار و متوسطی بین غلظت ازن و علائم چشمی پیدا کرده، اما در دادهٔ همان بررسی، ارتباط PM2.5، PM10، دی‌اکسید نیتروژن و دی‌اکسید گوگرد با علائم چشمی از نظر آماری معنی‌دار نبوده است. این دو یافته کاملاً در تضاد نیستند؛ بلکه نشان می‌دهند اثر آلاینده‌ها به مدل مطالعه، جمعیت و بازهٔ زمانی اندازه‌گیری بستگی دارد. اما هر دو در یک نتیجه مشترک‌اند: هوای آلودهٔ شهرهای بزرگ برای سطح چشم بی‌خطر نیست، و در افرادی که از قبل خشکی چشم یا آلرژی چشمی دارند، اثر تجمعی‌اش واضح‌تر دیده می‌شود. همان پژوهش تأکید می‌کند حساسیت به آلرژن‌های محیطی مثل کنهٔ گرد و غبار، گردهٔ بلوط و شورهٔ سگ هم از عوامل اصلی تحریک چشم است که در کنار آلودگی هوا عمل می‌کنند، و پیشنهاد می‌دهد در شهرهای با آلودگی بالا سیاست‌های کنترل محیطی جدی‌تر گرفته شود.

علائمی که در روزهای آلوده نباید نادیده گرفت

• سوزش، خارش و احساس جسم خارجی زیر پلک، مخصوصاً بعد از چند ساعت بیرون بودن
• قرمزی مزمن و پرخونی سفیدی چشم که با استراحت هم زود برطرف نمی‌شود
• تاری موقت دید یا نوسان دید هنگام پلک زدن، که نشانهٔ بی‌ثباتی لایهٔ اشکی است
• آبریزش رفلکسی چشم؛ به‌ظاهر متناقض اما دقیقاً واکنش چشم خشک به تحریک است
• سنگینی و خستگی پلک در پایان روزهای همراه با هشدار کیفیت هوا

اگر این علائم روز به روز شدیدتر شود یا با ترشح چرکی، درد عمیق یا افت واقعی دید همراه شود، تشخیص و درمان باید توسط چشم‌پزشک یا اپتومتریست انجام شود؛ خوددرمانی طولانی‌مدت با قطره‌های نامناسب می‌تواند علائم را بپوشاند بدون آنکه ریشهٔ مشکل را حل کند.

عینک آفتابی دورپوش؛ اولین سپر فیزیکی چشم

سادگی این راهکار نباید باعث دست‌کم گرفتنش شود: یک عینک آفتابی دورپوش (wrap-around) با فریمی که کنارهٔ چشم را هم می‌پوشاند، مثل یک دیوار کوچک جلوی جریان هوای حامل ذرات معلق عمل می‌کند و از تماس مستقیم باد آلوده و خشک با سطح چشم جلوگیری می‌کند. در انتخاب از میان مدل‌های عینک آفتابی به سه نکته توجه کنید: پوشش UV400 برای فیلتر کامل اشعهٔ فرابنفش، فریمی که واقعاً به قوس صورت نزدیک باشد نه فقط عریض، و در صورت امکان عدسی پلاریزه که خیرگی ناشی از مه‌دود و غبار شهری را هم کم می‌کند. اگر عینک طبی هم دارید، نگذارید محافظت در روزهای آلوده فقط برای وقتی باشد که عینک آفتابی می‌زنید؛ دربارهٔ عدسی‌ها و پوشش‌های ضدخش و ضدجرقهٔ عینک روزمره هم با اپتومتریست مشورت کنید، چون خراش‌های ریز روی عدسی در کنار غبار نشسته روی آن، پراکندگی نور و خستگی چشم را در روزهای آفتابی و آلوده بیشتر می‌کند.

کیفیت هوای داخل خانه و محل کار را هم جدی بگیرید

در روزهای اینورژن یا هشدار قرمز کیفیت هوا، خیلی‌ها فراموش می‌کنند که هوای داخل خانه هم می‌تواند از بیرون آلوده‌تر باشد، مخصوصاً اگر پنجره‌ها زیاد باز شوند یا سیستم تهویه فیلتر مناسب نداشته باشد. استفاده از دستگاه تصفیهٔ هوا با فیلتر HEPA در اتاق خواب و محل کار، بستن پنجره‌ها در ساعات اوج آلودگی، و حفظ رطوبت نسبی هوا در محدودهٔ حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد (نه هوای خیلی خشک کولر و بخاری، نه هوای خیلی مرطوب) به‌طور مستقیم روی سرعت تبخیر لایهٔ اشکی اثر می‌گذارد. اگر با لنز تماسی کار یا مطالعه می‌کنید، در روزهای آلوده ترجیح بدهید سراغ عینک طبی بروید؛ سطح لنز به‌مراتب بیشتر از قرنیهٔ خشک، ذرات معلق و آلرژن را روی خودش نگه می‌دارد و تحریک را طولانی‌تر می‌کند.

قطره‌های اشک مصنوعی بدون نگه‌دارنده و مراقبت روزانه

برای رقیق کردن و شست‌وشوی آلاینده‌های نشسته روی سطح چشم، قطره‌های اشک مصنوعی بدون نگه‌دارنده (preservative-free) گزینهٔ امن‌تری برای استفادهٔ مکرر در طول روز هستند، چون نگه‌دارنده‌هایی مثل بنزالکونیوم کلراید در مصرف زیاد خودشان می‌توانند سطح چشم را تحریک کنند. عادت ساده اما مؤثر این است: قبل از خروج در روزهای آلوده یک قطره بزنید تا یک لایهٔ محافظ رطوبتی روی چشم شکل بگیرد، و بعد از بازگشت به خانه دوباره استفاده کنید تا ذرات نشسته روی سطح چشم رقیق و شسته شوند. از مالیدن چشم با دست جدا خودداری کنید؛ خارش ناشی از آلودگی و آلرژن‌ها وسوسه‌انگیز است، اما مالش مکانیکی هم التهاب را بیشتر می‌کند و هم می‌تواند زمینهٔ تحریکات پلکی از جمله ورم و برآمدگی‌های پلک را فراهم کند؛ برای تشخیص تفاوت این برآمدگی‌ها از یک جوش ساده، مقالهٔ گل مژه یا شالازیون؟ در همین مجله را بخوانید. انتخاب نوع و غلظت قطرهٔ اشک مصنوعی بهتر است زیر نظر چشم‌پزشک یا اپتومتریست انجام شود، چون شدت خشکی چشم و علت زمینه‌ای در افراد مختلف فرق دارد.

جمع‌بندی

هوای آلودهٔ کلان‌شهرهایی مثل تهران فقط یک مزاحمت تنفسی نیست؛ روی سطح چشم هم اثر واقعی و قابل اندازه‌گیری دارد، از بی‌ثباتی لایهٔ اشکی تا التهاب مزمن و خشکی چشم. ترکیب یک عینک آفتابی دورپوش با پوشش UV400، هوای داخل تمیزتر، و قطرهٔ اشک مصنوعی بدون نگه‌دارنده، ساده‌ترین و مؤثرترین قدم‌هایی هستند که از همین امروز می‌توانید بردارید. اگر برای انتخاب فریم و عدسی مناسب شرایط آب‌وهوایی و شغلی‌تان مطمئن نیستید، همکاران ما در عینک‌سازی می‌توانند بر اساس نوع فعالیت روزانه‌تان بهترین ترکیب فریم و پوشش را پیشنهاد بدهند؛ و اگر علائم چشمی‌تان بیش از چند روز ادامه داشت، حتماً به چشم‌پزشک مراجعه کنید.

منابع

این مطلب بر پایهٔ منابع تخصصی زیر تهیه شده است:

• Influence of environmental pollutants and climatic factors on ocular allergy and dry eye - PMC — pmc.ncbi.nlm.nih.gov
• pubmed.ncbi.nlm.nih.gov — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov